Από τον Marx στον Bookchin: Το κουρδικό κίνημα σε νέα ιδεολογική τροχιά;

Σκέψεις πάνω στην ερευνητική εργασία της γερμανικής ομάδας/συλλογικότητας TATORT KURDISTAN (Demokratische Autonomie in Nordkurdistan – στα αγγλικά: Janet Biehl (Democratic Autonomy in North Kurdistan, New Compass, 2013[i]).

Ακτιβιστές – Μέλη της  Tatort Kurdistan (ελεύθ.μετάφραση: «το Κουρδιστάν ως σκηνή εγκλήματος»), επισκέφθηκαν το 2011 κουρδικές περιοχές με στόχο να εξετάσουν πώς εφαρμόζονται στην περιοχή στην πράξη οι αρχές της δημοκρατικής αυτονομίας και του ελευθεριακού κοινοτισμού (κομμουναλισμού). Η επιτόπια έρευνα με πολλές συνεντεύξεις σε τμήματα του ιστορικού Κουρδιστάν, στο Βόρειο Ιράκ, Συρία, Ν. Α. Τουρκία – σε περιοχές εμπόλεμες και άλλες υπό καταστολή – επιβεβαιώσε αυτό που πολλοί αναλυτές έως σήμερα (βλ. Και πρόσφατο συνέδριο Network for an Alternative Quest, Univerity of Hamburg[ii]) τονίζουν: Την αλλαγή, σε μεγάλο βαθμό,  της πολιτικής φύσης του κουρδικού κινήματος.

MardinΗ TATORT (αλλά και το εκπεφρασμένο αναρχικό τουρκικό & κουρδικό κίνημα από το 1986[iii]) επιβεβαίωσε την πολιτική αυτή μετάβαση: Η πολιτική βούληση για δημιουργία ενός ανεξάρτητου κουρδικού έθνους-κράτους, ως απόρροια της αντι-ιμπεριαλιστικής κρατιστικής μαρξιστικής-λενινιστικής αντίληψης, στην οποία και βασίστηκαν τα αντάρτικα και εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έχει δώσει τη σκυτάλη στην ιδέα της συνομοσπονδίας των αυτοδιοικούμενων περιφερειών. Οι προσπάθειες οργάνωσης συνελευσιακών δομών στους δήμους & περιφέρειες, βασισμένες στις αρχές της δημοκρατικής αυτονομίας είναι έκδηλες πλέον σε όλες τις γεωγραφικές περιοχές του ιστορικού Κουρδιστάν, «ανατρέποντας» την κραταιά θεώρηση περί άκαμπτων ανδροκρατούμενων σχέσεων και φατριών (ειδικά στο τμήμα της Τουρκίας) με αυστηρούς θρησκευτικούς κανόνες και νόρμες. Η κουρδική νεολαία, το γυναικείο κουρδικό κίνημα έχουν βγει μπροστά, διεκδικώντας και παλεύοντας μέσω αυτόνομων τοπικών δικτύων οικονομίας, βασισμένων σε αυτόνομα συστήματα κοινοτήτων και συνεταιρισμών (θυμίζοντας φεντεραλιστικά), προσεγγίζοντας πολιτικές μορφές αγώνα που προσιδιάζουν στον ελευθεριακό/συνομοσπονδιακό κοινοτισμό.

Οι συνεντεύξεις που πήραν τα μέλη της TATORT, επισκεπτόμενοι πόλεις από το Diyarbakır (Amed), Batman (Êlih), Van (Wan)[iv] … έως και Rojava (Β. Συρία), καταδείκνυαν τα σπάργανα μιας δημοκρατικής αυτονομίας, πέρα από υπάρχουσες κρατικές και οικονομικές δομές,  – και κάτω από συνθήκες σκληρής πολιτικής καταπίεσης – , τεκμηριώνοντας και δίνοντας ερμηνεία σε «κομμάτια» της τρέχουσας κατάστασης του κουρδικού κινήματος.

Και βέβαια, κάτι τέτοιο δεν πρέπει να παραξενεύει κανέναν, ακόμη και τους σκληροπυρινικούς μαρξιστές αναλυτές του «κουρδικού». Η ιδέα/υιοθέτηση αρχών (όχι πάντα «εν συνειδήσει», αλλά πολλές φορές κατ’ανάγκη) αρχών του δημοκρατικού συνοσπονδισμού σε καμία περίπτωση δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, δεν είναι, όμως και ίδια – όπως υποστηρίζεται διεθνώς από πολλούς αναλυτές – στην κάθε περίπτωση (Ιράκ, Ιράν, Τουρκία, Συρία).

Για παράδειγμα, σε αυτή τη «λογική», ιδεολογική αντίληψη, πολλοί αναλυτές συμπεριέλαβαν τα κουρδικά «χωριά της ειρήνης» στα σύνορα Ιράκ – Ιράν το 2010, περιοχές όπου το απελευθερωτικό κίνημα ήταν πολύ ισχυρό. Βάση τους όντως ήταν μία μορφή «συνεργατικής οικονομίας», στις ευρύτερες αρχές του κομμουναλισμού και της κοινωνικής οικολογίας. Είναι σημαντικό, όμως, να τονίσουμε ότι η μαρξίζουσα πολιτική γραμμή Barzani ανέκαθεν έδινε τέτοιες ελευθερίες, – ενδεικτικό το μαχητικό γυναικείο κουρδικό κίνημα της περιοχής –, αποβλέποντας μέχρι πρότινος, – σε αποτυχημένες, όπως φάνηκε – , προσπάθειες καθιέρωσης ενός πλουραλιστικού και δημοκρατικού ομοσπονδιακού Ιράκ, συμπεριλαμβανομένων σιιτών και σουνιτών. Η συνεχής υπονόμευση του Συντάγματος και η καταπάτηση των κουρδικών διακαιωμάτων κεντρικά από τη Βαγδάτη, άλλαξε, ωστόσο, πρόσφατα την επίσημη κουρδική πολιτική θέση: Η αδιέξοδη «ιδεολογική» γραμμή περί συνομοσπονδισμού στο Β. Ιράκ έχει ήδη δώσει τη θέση της ξανά σε διακηρύξεις περί κουρδικής ανεξαρτησίας.

Στη Συρία, επίσης, ο κουρδικός συνομοσπονδισμός είναι σαφώς διαφορετικός: Η κρατική απορρύθμιση και το ακόλουθο χάος που προέκυψε έπειτα από την εξέγερση στο καθεστώς Assad έδωσε τη δυνατότητα στις κουρδικές προοδευτικές δυνάμεις να οργανώσουν στην πράξη τις περιοχές («περιφέρειές») τους, βασισμένοι στις αρχές του δημοκρατικού συνομοσπονδισμού, υπερασπιζόμενοι, όμως, αυτή την επιλογή τους με τα όπλα, όχι σε συνθήκες «κοινωνικού αναρχισμού» (κομμουναλισμού). Παρ’όλα, αυτά, το Δημοκρατικό Ενωτικό Κόμμα (PYD) (μέλος του KCK[v]), εκεί, τα τελευταία 5-6 χρόνια που δραστηριοποιείται,  προάγει όντως τον δημοκρατικό συνομοσπονδισμό, ως «βιώσιμη» πολιτική λύση, έχοντας πολλούς Κούρδους υποστηρικτές, οι οποίοι 2 δεκαετίες περίπου πριν, ασπάζονταν την ένοπλη δράση, υιοθετώντας τότε μαρξιστικές-λενινιστικές πρακτικές.

Κατ’αντιστοιχία, στο ιρανικό Κουρδιστάν το PJAK (Κόμμα για την Eλεύθερη Zωή στο Κουρδιστάν), που είναι, επίσης, τμήμα του KCK, προάγει τον δημοκρατικό συνομοσπονδισμό ως πολιτική λύση στα πλαίσια του Ιράν, εγκαταλείποντας «παλαιές αντιλήψεις» για ανεξάρτητο κουρδικό κράτος ή ομοσπονδία. Το παράδοξο είναι ότι η  λύση αυτή προτείνεται ως εφικτή στα πλαίσια της πολιτισμικής ποικιλομορφία του Ιράν (με αιτιολογία ότι δεν έγιναν σφαγές ή εκτοπίσεις, όπως στην Τουρκία) και ότι η η ιρανική κοινωνία είναι έτοιμη για μια τέτοια πολιτική δομή!

Η πιο έκδηλη όμως περίπτωση είναι η ιστορία του κινήματος στην Τουρκία, εκπεφρασμένου από το PKK. Από τις αρχές της δεκαετίας κιόλας του ’90 κιόλας, ήταν εμφανής η μεταστροφή του ηγέτη του, Abdullah Οcalan. Στην ουσία, η όλη ιδεολογία του ΡΚΚ (και του Ocalan) ήταν εν μέρει κατάλοιπο της ιδεολογίας του THKP/C[vi], το οποίο έθεσε για πρώτη φορά στη δεκαετία του ‘ 60 το θέμα της κατάκτησης της δύναμης, χωρίς την ταυτόχρονη κατάληψη του κρατικού μηχανισμού. Το ΡΚΚ χρησιμοποιώντας αυτή την ιδέα περί απελευθέρωσης των παραδοσιακών αριστερών απόψεων από την κυριαρχία του οικονομικού και δογματικού τρόπου θεώρησης του μαρξισμού/λενινισμού, εισήγαγε την «εθνοτική» παράμετρο, βασίζοντας τη στοχοθεσία του. Είναι γνωστό, έτσι κι αλλιώς, ότι κόμμα, άρχισε τη δράση του ως μια σκληροπυρηνική μαρξιστική – λενινιστική  κουρδική οργάνωση θέτοντας δύο στόχους : την εθνική απελευθέρωση και τη δημοκρατία, βασιζόμενο στον «ένοπλο επαναστατικό αγώνα», ως το μόνο μέσο, για την αντιμετώπιση των δυναστών του κουρδικού λαού. Χαρακτηριστικό υπήρξε και το σφυροδρέπανο ως σύμβολο του κόμματος τα πρώτα χρόνια της δράσης του, το οποίο αφαιρέθηκε αργότερα, δίνοντας θέση και έδαφος μετά το 1989 και έδαφος ακόμη και σε θρησκευτικά χρησιμοποιώντας ισλαμικά μηνύματα και αποφθέγματα του Κορανίου για την προπαγάνδα του κόμματος.

 Η όλη πραγματιστική πολιτική θέση του κόμματος έγινε πιο έκδηλη, εγκαταλείποντας τις μαρξιστικές «αγκυλώσεις» με την εμφάνιση των πρώτων δειγμάτων επιθυμίας μιας πολιτικής διευθέτησης του ζητήματος στις αρχές του ‘ 90, όπου για πρώτη φορά άρχισε να γίνεται λόγος στους κόλπους του ΡΚΚ το ενδεχόμενο μιας ομοσπονδιακής λύσης με αυτοδιοικούμενο Κουρδιστάν εντός των ορίων της τουρκικής επικράτειας.

Από τότε και δεδομένης της «κουρδικής» κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης (pro-kurdish parties[vii]) και των αιτημάτων της για λύση στα πλαίσια του τουρκικού κράτους, πολλοί ήταν παγκοσμίως οι αναλυτές, οι οποίοι έκαναν λόγο ακόμη και για αποστροφή του μαρξισμού-λενινισμού και επίδραση των ιδεών του Murray Bookchin.

Ανεξαρτήτως, αν ο Ocalan ασπαζόταν ή απλώς καπηταλευόταν τα πολιτικά εργαλεία του ιδεολογήματος της κοινωνικής οικολογίας και του ελευθεριακού σοσιαλισμού, το ίδιο το κουρδικό κίνημα στην Τουρκία από τότε μέχρι και σήμερα τα έκανε πράξη (ακόμη και εν ιδεολογική αγνοία του). Με κοινοβουλευτικά και εξω κοινοβουλευτικά αιτήματα, το σύγχρονο κουρδικό κίνημα προτείνει ένα είδος πολιτικής αυτοδιοίκησης όπου όλες οι ομάδες της κοινωνίας και όλες οι πολιτισμικές ταυτότητες, θρησκευτικές κοινότητες, τάσεις/κύκλοι του «πνευματικού» κόσμου/διανοουμένων κ.ά. μπορούν να εκφράζονται σε τοπικές συνελεύσεις και συμβούλια. Οι διαδικασίες λήψης των αποφάσεων εντοπίζονται στις κοινότητες και στους τοπικούς λαϊκούς θεσμούς. Συγκροτούνται έτσι ομοσπονδιακές δομές, οι οποίες δεν αποτελούν ένα καινούργιο έθνος-κράτος,  αλλά μία  υπολογίσιμη πολιτική δύναμη σε ένα μεταεθνικό (για πολλούς μετακεμαλικό) σύστημα εξουσίας.

Τα «κέντρα» απλώς συντονίζουν με εκπροσώπους, οι οποίοι έχουν περιορισμένη θητεία, την έκφραση της βούλησης των κοινοτήτων. Διεκδικούν τη δημοκρατική αυτοδιοίκηση των κουρδικών πληθυσμών, μια κοινοτιστική οργάνωση των τοπικών οικονομιών και μια δευτεροβάθμια αρχικά ομοσπονδοποίηση, η οποία επιδιώκει να ξεπερνά όλα τα σύνορα που τους χωρίζουν, χωρίς,ωστόσο να τα καταργεί (χωρίς να περιορίζεται, δηλαδή, σε μια μόνο περιοχή του ιστορικού Κουρδιστάν).

Για παράδειγμα, κοινοτικοί συνεταιρισμοί αναλαμβάνουν τη γεωργία και τη διαχείριση του νερού και της ενέργειας.  Στην κορυφή του νέου αυτού μοντέλου βρίσκεται το DTK (Κογκρέσο της Δημοκρατικής Κοινωνίας). Αποτελείται από περισσότερες από πέντε χιλιάδες κοινωνικές οργανώσεις, εργατικά σωματεία και πολιτικά κόμματα, τα οποία αποτελούν το 40% των μελών του, ενώ το 60% των μελών τους είναι εκπρόσωποι από συνελεύσεις χωριών.

Οι περιφερειακές συνελεύσεις του DTK ήταν, εξάλλου, σημαντικές για την εκλογή υποψηφίων για το BDP (Κόμμα ειρήνης και δημοκρατίας), δείχνοντας την αποδοχή του

Δημοκρατικού συνομοσπονδισμού από όλο και περισσότερους Κούρδους στην Τουρκία. Αξιοσήμειωτo είναι και το κείμενο του DTK για τη δημοκρατική αυτονομία στο τουρκικό Κουρδιστάν (14-7-2011), όπου πρέσβευε τη δημοκρατική αυτονομία βήμα-βήμα, με τις δυνάμεις των ίδιων των Κούρδων, και κυρίως όπου το κουρδικό απελευθερωτικό κίνημα είναι ισχυρό. Το μεγαλύτερο τμήμα της κουρδικής κοινωνίας συναίνεσε, αλλά η ιδέα παραμένει αμφιλεγόμενη στην τουρκική κοινωνία.

Όπως αμφιλεγόμενη παραμένει και σε Ιράκ, Ιράν, Συρία, ανεξαρτήτως των θερμών υποστηρικτών της. Η  Tatort Kurdistan  – όπως και πολλοί κομμουναλιστές, αλλά και ευρύτερα αναρχικοί – είναι αισιόδοξοι, συγκρίνοντας ακόμη και την εξέλιξη του κουρδικού δημοκρατικού συνομοσπονδισμού με την οργάνωση και εξέγερση των Ζαπατίστας. Γι’αυτούς τόσο ο ζαπατιστικός αγώνας, όσο και η κουρδικός στην «πρόσφατή» του μορφή, έχουν φτάσει σε αυτό το σημείο, διότι έχουν απαγκιστρωθεί από τα μαρξιστικά-λενινιστικά  θεωρητικά σχήματα, προσεγγίζοντας εκφάνσεις/μορφές του ελευθεριακού/συνομοσπονδιακού κοινοτισμού (κομμουναλισμού). Πρεσβέυουν ότι ο πυρήνας των ελευθεριακών αυτών ιδεών αποτελεί σήμερα την πλέον πρακτική βάση για τη δημιουργία νέων ριζοσπαστικών κοινωνικών πειραματισμών για το κουρδικό,  αλλά και για την αντιμετώπιση των σύγχρονων εχθρών της δημοκρατίας, είτε αυτοί είναι τα κράτη, είτε το Κεφάλαιο, είτε οι τζιχαντιστές!

Όπως υποστηρίζουν η άμεση δημοκρατία, η ομόσπονδη οργάνωση των δήμων, η ισότητα των φύλων και ο συνεργατισμός θα συνθέσουν το όραμα της κοινωνικής απελευθέρωσης.

Στην περίπτωση,ωστόσο, των τζιχαντιστών και της ISIS,  το οξύμωρο είναι ότι η απειλή δεν ήταν ταξική και η απελευθέρωση δεν ήταν κοινωνική, ήταν πρωτίστως «εθνική». Το κουρδικό κίνημα (με κορύφωση τη νικηφόρα υπεράσπιση της πόλης του Κομπάνι) δεν αναζωπηρώθηκε, επειδή βασίστηκε στον συνομοσπονδισμό των περιεφερειών ως βάση της πολιτειακής οργάνωσης, αλλά με ένοπλο αγώνα, ως  αντάρτικο όπως και στο παρελθόν, όταν οι και ιδεολογικές αναφορές του παρέμεναν στην πλειοψηφία τους μαρξιστικές-λενινιστικές (και σε κάποιες περιπτώσεις σταλινικές).

Γεννάται, λοιπόν, εύλογα το εξής ερώτημα: Μπορεί όντως αυτή η στροφή του κουρδικού κινήματος σε ιδέες και πρακτικές του κομμουναλισμού και του δημοκρατικού συνομοσπονδισμού, να αποτελέσει (όπως υποστηρίζεται), απαρχή γεωπολιτικών εξελίξεων, δίνοντάς τού νέα ώθηση, αλλά και ώθσηση ευρέως στα κινήματα των λαών της Μέσης Ανατολής;  Και ποιες μπορεί να είναι οι διεκδικήσεις του κουρδικού κινήματος μέσα στα νέα αυτά ιδεολογικά πλαίσια; Εθνικές ή αμιγώς κοινωνικές;

Διότι το πλέον παράδοξο είναι ότι η «κινηματική» αυτή λογική του συνοσπονδισμού βρίσκεται σε πλήρη σε αντίθεση με το έθνος-κράτος και τη δημιουργία του. Ο ίδιος ο  Bookchin υποστηρίζει, εξάλλου, ότι η μετάβαση σε μια κομμουναλιστική κοινωνία δεν μπορεί να γίνει ούτε εκ των άνω, αλλά ούτε με επανάσταση, γι’ αυτό προτείνει σταδιακές μεταρρυθμίσεις, ξεκινώντας σε πρώτη φάση με την επιδίωξη θέσπισης νέων κανόνων μεταξύ λαού και κεφαλαίου. Ο δημοκρατικός συνοσπονδισμός, όπως υποστηρίζει, αντιπροσωπεύει μία διαρκή κοινωνική επανάσταση, η οποία αντανακλάται σε κάθε πτυχή της κοινωνίας, ξεπερώντας την έννοια του έθνους – κράτους και σκοπεύοντας τελικά στην κατάργησή του.

Όσο εύκολα και να τον επικαλούνται για το «κουρδικό», ο Bookchin στο συγγραφικό του έργο, προσπαθεί να δείξει ότι πως η συνομοσπονδία σε τοπική βάση βρίσκεται σε οξεία ένταση/αντίθεση με το συγκεντρωτικό κράτος,  και με το σύγχρονο έθνος-κράτος: «Ο συνομοσπονδισμός, δεν είναι απλώς μια μοναδική κοινωνική, τοπική, μορφή διαχείρισης. Είναι μια σφύζουσα παράδοση στις υποθέσεις της ανθρωπότητας, παράδοση που έχει πίσω της μια ιστορία αιώνων. Οι συνομοσπονδίες για γενιές επί γενεών προσπάθησαν να αντισταθμίσουν μια εξ ίσου σχεδόν μακρόχρονη ιστορική τάση προς το συγκεντρωτισμό και τη δημιουργία του έθνους-κράτους». Για τον Bookchin, η τάξη των αγωνιζόμενων, αυτών που αντιστέκονται, είναι μια νέα «αταξική» τάξη που επιδιώκει την ισοπέδωση της καπιταλιστικής ταξικής κυριαρχίας και η οποία μάχεται για να κατακτήσει την κοινωνική ελευθερία, καταργώντας τα έθνη.

Η κοινωνική ελευθερία, ωστόσο, των Κούρδων, είναι πρωτίστως «εθνική» – η ταξική τους ταυτότητα – όχι απαραίτητα «κοινή»/ομοιογενήε – είναι μέρος της εθνικής τους, η οποία καταπατάται και συρρικώνεται στα έθνη-κράτη που «φιλοξενείται».

Μπορεί, δηλαδή, σε αυτά τα νεωτερικά πλαίσια, το κουρδικό κίνημα να προσδοκά σε ένα κουρδικό σχέδιο εθνικής απελευθέρωσης; Στην διεκδίκηση της εθνικής του ταυτότητας και στο χτίσιμο ενός κουρδικού  έθνους –κράτους; Και για πόσο καιρό και υπό ποιες συνθήκες μπορούν τέτοιου είδους συνομποσπονδιακές δομές μπορούν να συνυπάρχουν ειρηνικά με το κυριάρχο έθνος-κράτος (Τουρκία, Ιράκ, Συρία, Ιράν);

Διότι, στο κράτος –και όχι στο έθνος– η ιστορία του «κουρδικού» (και όχι μόνο) – έχει δείξει να συμπυκνώνονται όλες εκείνες οι δυνάμεις καταπίεσης, που η κάθε φορά κυρίαρχη κοινωνική τάξη, ως μειοψηφία, εξαπολύει ενάντια στην υποτελή κοινωνική πλειοψηφία – ειδικά σ’ εκείνες τις κοινωνίες που και είναι εσωτερικά διαιρεμένες σε κοινωνικές τάξεις και οργανώνονται πολιτικά στη βάση κράτους.

Το κουρδικό κίνημα (στις περισσότερες «φωνές» και εκδοχές του) αρκετά χρόνια πίσω κατανοούσε ότι το κράτος δεν συμβιβάζει ταξικά συμφέροντα. Υπάρχει ακριβώς επειδή τα ταξικά συμφέροντα είναι ασυμβίβαστα, υπάρχει για να τα συντηρεί, να τα επιβάλλει, να τα βαθαίνει περισσότερο. Κι έτσι, η «ενότητα του έθνους», όπως την ονομάζει ο Μαρξ, δεν ήταν εφικτό να πραγματοποιηθεί.

Τώρα, όμως,  τί έχει αλλάξει και μπορεί να είναι εφικτή; Εφικτή σε πλαίσια κρατών που στραγγαλίζουν την κουρδική εθνότητα;

Η στροφή του κουρδικού ριζοσπαστισμού από τον μαρξισμό-λενινισμό σε νεο-κοινοτιστικές ιδέες είναι γεγονός. Το κουρδικό απελευθερωτικό κίνημα έχει φορέσει άλλο ιδεολογικό μανδύα, αλλάζοντας (;),  και πολιτικό διακύβευμα: προτείνει στη θέση της δημιουργίας ανεξάρτητου κουρδικού κράτους τον δημοκρατικό συνομοσπονδισμό για όλες τις χώρες και τις κουλτούρες τις Μ. Ανατολής.

Εάν στις νέες αυτές ιδεολογικές πρακτικές και ιδέες το κουρδικό έθνος μπορεί να επιβιώσει, να «αναπνεύσει» και να διατηρήσει αναλλοίωτη την ιστορική πολιτιστική του ταυτότητα, μένει να το δούμε…

Ως τότε – έρευνες και «πνευματικές» εργασίες, όπως αυτή  της TATORT θα παραμένουν αξιόλογη τροφή προς σκέψη…

[i] http://demokratischeautonomie.blogsport.eu/ , http://goo.gl/vTZSvi  και στα ελληνικά από την Ευτοπία, (2015) Το κουρδικό πείραμα για τη δημοκρατική αυτονομία.

[ii] Challenging Capitalist Modernity Conference II – Hamburg, Germany 3-5 April 2015, Hamburg University,  http://networkaq.net/

[iii] Το 1986 είναι έτος ορόσημο για την Αναρχία στην Τουρκία . Η δημοσίευση του Kara ενός μηνιαίου περιοδικού , ήταν αρχή του αναρχισμού στην Τουρκία το 1986, επηρεάζοντας Τούρκους και Κούρδους. Πριν από τη δημοσίευση αυτού του μηνιαίου περιοδικού, δεν είχε υπάρξει οποιοδήποτε περιοδικό αναρχικών ή οποιοσδήποτε κύκλος αναρχικών που προσπάθησαν να εκφραστούν. Φυσικά αυτό δεν σημαίνει  ότι δεν έχουν υπάρξει καθόλου   αναρχικοί στην   Τουρκία.

[iv] Στις παρενθέσεις η κουρδική ονομασία.

[v] The Democratic Union Party (Kurdish: Partiya Yekîtiya Demokrat).

[vi] THKP/C = Türkiye Halk Kurtulus Partisi ve Cephesi = Λαϊκό Απελευθερωτικό μέτωπο Τουρκίας.

[vii] Ο όρος, «κουρδικά» κόμματα χρησιμοποιείται καταχρηστικά, υποδηλώνοντας τόσο την καταγωγή των περισσοτέρων υποψηφίων, όσο και το ζήτημα το οποίο επιδιώκουν να θίξουν: το «κουρδικό» – όχι, δηλαδή, την εθνότητα, αφού, σύμφωνα με το ίδιο το τουρκικό πολιτικό σύστημα, – στα πλαίσια πάντα της εδραιωμένης κεμαλικής νοοτροπίας – ,  και τον τουρκικό νόμο «περί πολιτικών κομμάτων»  δεν νοούνται κόμματα πλην των τουρκικών.

Did you like this? Share it:
Hîn tu şîrove giredayê gotarê nîn e
Bersivê bide vê şirovêye
Pêwîst e
Pêwîst e