Kürt Dili Üzerine Düşünceler – Selim SEVER

Önsöz

Söz konusu çalışma Kürt Dili’ne bir katkı sağlamak amacıyla hazırlandı. Çalışma,Kürtçe’nin  Kurtmanca lehçesine yöneliktir.

“Kürt Dili Üzerine Düşünceler” ana başlığı ile Türkçe yazdım.Çünkü; yüzyıllık inkar ve reddin kendine yabancılaştırdığı Kürt Dili’ni şimdilik en geniş kitleye ulaştırmayı amaçladım.

Eli kalem tutanların kendi ölçeklerinde bir katkı sağlamaları vicdani ve ahlaki bir görevdir.Çünkü dil bir halkın geleceğinin teminatıdır.Dil bu hayatiyeti sebebiyle sahiplenilmelidir.Yarına çocuklarımızın kendilerini herkes gibi özgür ve eşit ifade edebildiği adil bir dünya için bu gereklidir.

Bu sebeple,Kürt dilinde gramer esas alınarak lehçe, şive ve ağızlardaki tüm kelime, değim ve atasözleri ortaklaştırılmalıdır. Tüm lehçeler bir bütün düşünülerek oluşturulacak ortak bir gramer esas alınmalıdır. Bu amaçla;

1)      Ortak gramer tüm lehçelerde kullanılmalıdır.

2)Dilin mantığına müdahale edilmeden, karmaşık, gereksiz, çok özel kurallar ayıklamalı, temel kurallar esas alınmalıdır.

3)      Hint-Avrupa Dil Grubu’ndaki diğer diller ile öncelikle Farsça, Tacikce gibi yakın diller ile kendi doğal mecrasında yasaksız, gelişen İngilizce ve diğer dillerin yazı dili esas alınmalıdır. Çünkü, Kürtçe’de özellikle yazı dilinde büyük yanlışlıklar yapılmaktadır.

4)      Ortak gramer tüm lehçelerde kullanılmalı, lehçelerin birbirlerine yakınlıkları sağlanarak, yakınlaştırıcı, öğrenimi kolaylaştırıcı bir dil politikası oluşturularak sürdürülmelidir.

5)      Lehçe ve şivelerdeki yakın, benzer kelimeler söz ve yazı dili esas alınarak kelimeler ortaklaştırılmalıdır.

Kürt Dili Üzerine Düşünceler (1)

Kürt Dili’nde “JİN”

    Kürt Dili’nde “jin” hayati bir kelimedir. Denebilir ki Kürt Dili hayatı esas alır, hayat ile başlar. Bu sebeple, jin kelimesi Kürt Dili’nin elifidir denebilir. Jin kelimesi, Kürt Dili’nde 1. hayat 2. kadın 3. yeşil, mavi olmak üzere üç anlamda kullanılır.  Ancak, temel anlam jin yani, hayattır. Çünkü hayat,kadın ve yeşil direkt hayatla ilişkilidir.

            Jin kelimesi,

1)      İlk harfi ‘J’ zamanla yakın sesler ‘”Z,S,Ş,C,Ç…” seslerine evrilmiştir.

2)      Çocuk dili’nde yakın sesler,”Z”sesi olarak kullanıldığından süreçle ayrımı sağlamak amacıyla bu kurala yönelinmiş olabilir.

Örnek kelimeler bu görüşü doğrular.

3)      Örnek kelimeler, hayatı esas alan jin yani hayat ile ilişkili birleşik kelimelerdir.

  • Cihan = ji(n)+xan (e): hayat evi, dünya

  • Ciwan = ji(n)+wan: hayat dolu, hayattan yana, genç, delikanlı

  • Zindan= jin+dan: hayat kaybedilen yer, ölüm mekanı

  • Çandın = jandın ( jiyandın) : hayat vermek, ekmek (fiil)

  • Zayin= ja(ji) + yin: doğmak, hayat bulmak

  • Zistan= ji(n) + stan: hayatı alan,kış mevsimi (1), lohusa, doğum yapmış kadın

  • Zebeş= ji+bej: kurak, çorak toprakta yaşayan, karpuz (2)

  • Bej=bé + jin: béj: bej, kurak, çorak toprak

  • Zıman= ji(n)+ man: hayatımız, benliğimiz, varlığımız,dil.

  • Ar(e) zu= ar+ji(n):hayat ateşi,hayat gıdası, istek

Ar: 1.ateş 2.besin

  • Heş= he+j(in):hej: hayatın varlığı, hayatın esası, akıl, bellek

  • Ro (ru)- roj =ru+j(in):roj: gün, güneş, hayatın yüzü (3)

  • Şin= jin 1. yeşil 2. mavi (4)

Dipnot:

1)Kurdmanci’de “zıvıstan”, Dımıli’de “zımıstan”,Sorani’de “zıstan” olarak kullanılan kelimenin doğrusu Sorani’deki “zıstan” kelimesidir.

2)  Kürt Dili’nin Kurdmanci lehçesinde kulanılan” j” sesi, Dımıli lehçesinde genel olarak “z” sesi olarak kullanılır.

3)“ Ro + jin=  roj ” örneğinde olduğu gibi Kürt Dili’nde kelimelerin süreçle evrilerek kısaltıldığı ya da zamanla bir kural olarak benimsenmiş olabileceğidir. Bu durum diğer örnek kelimelerde de söz konusudur.

4) Kürt Dili’nde “Şin=jin” kelimesi hayat ile özdeş kabul edilmiştir. Çünkü; tabiatın iki hayati rengi yeşil ve mavi esas alınmıştır.

Kürt Dili’nde erillik ve dişillik

Kürt Dili’nde eril ve dişil kelimelerde E ve O sesleri esas alınır. Kürt Dili’nde erillik- dişillik kuralı kadın ve erkek arasında eşitliği esas alır. Sözgelimi Arapçada erkek adı Emin’e “é” harfi ulanarak kadın adı Emine oluşturulur. Yani, Arapça’da erkek kadına göre öncelikli olup erkek adı esas alınarak kadın adı oluşturulur. Erkek, dilin merkezindedir.

 Kanımca bu durum toplumların sosyolojisi hakkında da bilgi verir. Bu söz konusu örnek Kürtçe’nin oluşum sürecinde ya da eril ve dişil isim özelliğinin oluştuğu veya daha sonraki dil sürecinde, Kürtlerin ataerkil bir toplum olmadığını kanıtlar.

Kürt Dili’nde Mantık

 Kürt Dili mantığı esas alır. Örnek kelimeler bunu kanıtlar.

            Kras: 1. üst, iç çamaşır 2. örtü

            Kürt Dili’nde temel mantık ilişkilendirmedir. Çünkü esas alınan”örtmek” fiilidir. Aynı dil gurubundaki İngilizce’de de aynı kelime  ”grass: çim,çimen”olarak kullanılmaktadır.

            Anlam aynıdır.”Kras” ya da ”grass” daki ortak mantık “örtü”dür. Yine Kürt Dili’nde kras, birey toplum ve doğada örtü dışında zenginlik anlamında da kulanılır.”Bé kras”: 1 çıplak 2. yoksul anlamındadır. Ayrıca, “biyina be kras: çıplak, yoksul olmak” anlamında deyim olarak da kullanılır.

            Swa(e)ng: 1. sabah 2. yaka 3. paça (5)

Mantık ilişkilendirmedir. Çünkü ;

            a-Sabah, gecenin gündüzle buluştuğu, gecenin bitip gündüzün başladığı çizgidir.

            b-Yaka ile paça giysilerin üst ve altta bitim çizgileridir.(1)

            Ser: 1. kafa, baş 2. üst 3. doruk, çatı, tepe 4. lider

            Ser vücudun en üst bölümü, bir dağın, yükseltinin doruğu, evin damı, çatısı, canlı cansız tüm varlıkların “üst”üdür. Mantık üstün baş ile tanımlanma ilişkisidir.

           Stu:. Boyun

           Stu,  baş ile gövdeyi bir birine bağlar. “stun” sözcüğü ise stu sözcüğünden esinlenilerek türetilmiştir. Çünkü stu kök sözcüktür. Dil oluşum sürecinde olgular, objeler yakından uzağa, bilinenden bilinmeyene… basamakları esas alınarak tanımlanmıştır. Stu, baş ile gövdeyi, stun ise tavan ile tabanı bir birine bağlar. Yani ilişkilendirme alt ve üst ile ilişkilidir.

          Gel ( ek) : 1.halk 2. ahali 3. fazla, çok

          Gel her iki anlamı ile de çokluğu esas alır.Yani ilişkilendirmede esas alınan çok,çokluktur.

          Gr : 1.büyük ,koca, iri  2.tepe

          Gr kelimesi hacim, kütle, yükseklik ve görüntü olarak büyük olanı esas alır.

          Gran :1.ağır 2.ağırbaşlı .

          Grık : 1.omuz  2.hamur topağı .

 gibi kelimeler  ”gr” kökünü esas alarak türetilmiştir. İlişkilendirme kütle, hacim, yükseklik gibi olguları esas alır.

          Gr, yalnız Kürt Dili’nde değil, Hint-Avrupa Dilleri’nde de gram, gross, grand… olarak kullanılmaktadır. Esas alınan “gr” köküdür, mantık aynı olup ilişkilendirmedir.

Dipnot:

          5) ser(e)sweng: şafak. Sabahın başı, başlangıcı olarak kullanılır.

Kürt Dili’nde Nezaket

Kürt Dili nezaketi esas alır. Diyalog ve kitleye yönelik hitapta yaş, cinsiyet tanıdık ya da yabancı oluş gibi durumlara göre değişir. Söz gelimi yaşça büyük bir kişinin adı verilerek hitap edilmez.

            Diyalogda; birinci kişi

—kek (bra, mamo, mamoj…)

ikinci kişi

—lebé

Birinci kişi

—lebé şirin

dendikten sonra söyleşi sürdürülür.

     Kürt Dili’nde Edep

Kürt Dili edebi esas alır. Karşı cins biri ya da birileriyle yaş, kadın ve ya erkek, bekar ya da evli oluş esas alınarak konuşulur.

            “Derpé: don, kilot” yerine “ heval kras: atletin arkadaşı” ,

“Mem(ık) – çıç(ık) – hengıl” yerine “bistan , Pésir “ve ya “sing “ denir.

Alevi Kürtlerin Kürtçe’si 

Alevi Kürtlerin Kürtçe’sinde Arapça’nın etkisi çok daha azdır. Bu sebeple, özellikle sesler öncel olmak üzere, ses ve bazı kelimeler için, Alevilerin konuştuğu Kürtçe esas alınmalıdır.

Çünkü

1. Kur’an ,Mevlüt… gibi Arap alfabe ve diliyle yazılmış kaynaklarla ilişkiler,

2. Araplarla ticari ve ekonomik ilişkiler

3. Hac gibi Araplar ve Arapça ile direkt temasa sebep olabilecek dini ilişkiler bulunmadığından ve coğrafi olarak uzak olmaları sebebi ile Alevi Kürtlerin Kürtçe’si Arapça’dan olabilecek en az ölçekte etkilenmiştir. Oysa söz konusu Arapça etki Sunni Kürtlerin Kürtçe’sinde çok daha etkilidir. Çünkü, bu durum dini ilişkiler başta olmak üzere, ticari, iktisadi … ilişkilerin doğal bir sonucudur.  Aynı durum Araplarla komşu ya da iç içe yaşamaları sebebiyle bire bir değilse bile, “Ezdi Kürtler” ile diğer Müslüman olmayan Kürtlerin Kürtçe’leri içinde söz konusudur. Çünkü dil, tarih ve coğrafya direkt ilişkilidir.

            İslam, Arapça hegemonyasında ana faktör olduğu için, Kürtçe ile diğer komşu diller İslamiyet’le birlikte Arapçanın etkisine girdiler.

            Arapça “Ali” kişi adındaki “A” sesi çarpıcı bir örnektir. Kürtçe’de ”A” sesi yoktur. Ancak, Sunni Kürtler İslamiyet’le “A” sesini kullanmaya başlamışlardır. Şüphesiz bu durum Arabistan sınırındaki Sunni Kürtler için geçerli değildir. İslamiyetle bu etki daha da artmıştır. Alevilerin “Ali “adını Arapçadaki “a”sesini kullanmadan Kürtçeye, Kürt Alfabesi’ne uyarlayarak almışlardır. Yani Sunni Kürtlerin Araplar gibi seslendirdiği “a” sesi, Alevilerde Kürtçe’deki “a” ve “e” sesleridir. Söz gelimi “Ali” Kürtçe’deki “a” ve “e” sesi kullanılarak “Ali” veya “Eli olarak kullanılır. Çünkü, Kürtçe’de bulunmayan Arapça “a” ya en yakın ses Kürtçe’deki “a” ile “e” sesleridir.

          Bu durum, Alevi Kürtlerin hem Kurdmanci hem Dımili lehçeleri için geçerlidir.

Kürt Dili’nde Kelimelerin Oluşumu

            Kürt dilinde kelimelerin oluşum basamakları vardır. Bu evrimde kök kelime esas alınır. Sözgelimi “gr”: büyük, “gran”: 1.ağır 2.ağırbaşlı anlamlarındadır. “Gr” bu evrim piramidinim birinci basamağı, “gran” : ağır, ikinci basamağı, “gran” : agırbaşlı üçüncü basamağında oluşmuş kelimelerdir.

            Dilde temel prensiplerden ikisi yakından , bilindikten ; uzağa ve bilinmeyenedir. Piramit basamakları bu kural esas alınarak düşünülmelidir.

            Aynı durum “stu”  kelimesi içinde geçerlidir. “stu” , piramidin ilk “stun “ise piramidin ikinci basamağında oluşmuş kelimedir.

            “Çav,”  kelimesi esas alınarak “çavkani , çavgrtonek…”,

            “Go(ş)” kelimesi esas alınarak “goşe, goşebend”  kelimeleri aynı esasa göre oluşturulmuştur.

Kürt Dili’nde Yazım

Kürt Dili’nde yazım süreçle bazı sebeplerle yanlış kullanılmıştır. Sözgelimi “ şirin “ kelimesi “şir: süt” esas alınarak oluşturulmuş bir kelimedir. Ancak; lehçe, şive ve ağızlarda  “şérin” olarak yanlış kullanılmaktadır.

Örnek bazı kelimeler:

Hıstun: stun

Hıstér(k): ster(k)

Hı(e-é)mar : jma(é)r

Hısta(e)ndın: sta(e)ndın

Hışkestın: şkestın

Hışkandın: şkandın

Kürt Dili’nde “ı” Sesi

            Dünya dillerinde en çok kullanılan sesli harf “e” dir.  Kürt Dili’nde ise “ı” sesi en çok kullanılan seslerdendir. Günümüz Kürtçe’sinde kullanılan harflerin belki çoğunluğu “ é ” ya da “e” sesleridir. Peki neden ; “é ” ve ya “e” sesi “ı” sesi olarak tercih edilmiştir? Çünkü; “ı” sesinin söz dilinde söylenişi “e” ve “é” göre daha kolaydır.  Kelimelerde doğru kullanılan “ı” sesinin doğru tespit edilerek, doğru kullanımı sürdürülmeli, yanlışlar ayıklanarak yerine kullanılması gereken “e” ve ya “é” sesleri kullanılmalıdır.  Sözgelimi “gr” yerine “gır” yazımı yanlıştır. Çünkü yazılı dil tarihi eski olan İngilizce’de bu kelimenin yazılışı “gr” dir.  Yine “sıtun “ kelimesinin karşılığı “stun” dur. “Bra –brader” kelimesinde de yine referans alınması gereken aynı dil grubundaki yazı geleneği eski olan dillerdir. Söz gelimi “ bra – brader “ kelimesinin İngilizce yazılışı “brother” dir.

            Serhad’te “ serhıng” olarak kullanılan kişi adının aslı “serheng” dir. Bu noktada referans kaynağı Kürt Dili tarihidir. Çünkü 935–1007 yılları arasında yaşamış Kürt şair “Serhengi Dewdani” dir  (1)

Dipnot:  1) Kürt şiir antolojisi 1. cilt sf.14 doz yayınları. İst

Kürt Dili’nde “b-p , c-ç , d-t , g-k,” Sesleri Arasındaki Ses Sorunu

Kürt Dili’nde “b-p,c-ç,d-t,g-k,” harfleri arası seslerin bir karşılığı yoktur. Oysa Kürt dilinde bu sesleri içeren kelimeler vardır. Söz konusu kelimeler yazı dilinde yakın iki sesten biriyle yazılmaktadır.  Bu problemin giderilmesi gerekir. Latin Alfabesi’nde Kürt Dili’nin söz konusu seslerini karşılayan harflerin kullanılması gerekir. Kürt Alfabesi’nde olmayan sesleri yakın iki sesten biriyle yazmak, dilin ses zenginliğini olumsuz etkiler. Bu sebeple mevcut alfabeye söz konusu sesleri karşılayan harfler eklenmelidir. Latin alfabesinde söz konusu harfleri karşılayan sesler , sert ‘r’ nin, çift ‘r’ olarak kullanılması gibi benzer yöntemle eksiklik giderilmelidir.

“Pé: ayak” kelimesinin ilk harfi b ile p arası bir sestir. Ancak söz konusu kelime ‘p’ ile yazılmaktadır. Ancak “p” ile yazılsa bile, “b” ile “p” arası bir ses okunmaktadır. Yani söz ve yazı dili ortaklaşmalı, Kürt dilinde var olan ses zenginliği korunmalıdır.

Örnek kelimeler:

b-p” “ arası sesli kelimeler  “b” sesli  kelimeler “p “sesli kelimeler

Pa:                              ayak                                                     ba: ruzgar yel

Pan:                            düz,doğru                                           ban: ev, hane

Papul:                         çocuk ayakkabısı

Papık:                          çocuk ayagı

Patık:                          çocuk ayakkabısı

Patın:                          pişirmek

Par:                             geçen, birr öncekiyıl               bar:yük   par(a) art, arka

Paşgo(ş) :                    kulak ardı, önemsiz

Pé:                              ayak                                                     bé: 1….sız,…siz son ek

2.gelmek fiil kökü

Pél:                             dalga                                                   pél: eğik, eğri

Péş:                            ön

Péşeng:                      öncü

Pénc:                           beş— pénci : elli

Pénçşemi:                   perşembe

Paş:                             art, arka                                              baş: iyi güzel

Pola:                          çelik

Pol:                             pul                                                       bol: çok, fazla

Pılık:                            bulgur unu

Pılepıl:                       fısıldama. Fiskos

Pıta pıt:                       fısıldaşmak

Pilpiling:                     kelebek

Pıt(ık) – pıt(é-o):         -bebek

Pıloç:                           olgunlaşmamış karpuz

Plok:                            kar tanesi

Piyong:                        çiçek türü

Pir: yaşlı, ihtiyar                     pi: kol              bi: 1.soyüt agacı 2. dul            bir: anı

Pir(ık) dapir :  nine

Ba pir :                                    dede

Pılıng:                                                 kaplan

Pepo(u)k:                                baykuş

Pirecik:                                   kelaynak

Paç(ik) :                                  öpücük                         paç:1. yama 2. parça

Paşiv:                                      sahur

Pélav:                                      ayakkabı

Péxwas:                                  1.yalınayak 2. lunpen( argo)

Péç- péçe (k):                         sargı sarık

Péprık:                                   su içinde atlama taşları

Péçi:                                        parmak

Pékeni:                                    gülünç

Parav:                                     embel

Pér:                                         dün, önceki gün                                   bér: kürek

Péşi kar:                                  öncü, önder

Péşmal:                                   önlük

Pét:                                         kıvılcım

Pé(y):                                      art, arka

Péz(pez):                                 küçükbaş hayvan

Poz:                                         burun                           boz: bej, toprak rengi

Pot:                                       kısa kuyruk                               pot: elbise

Pel :                kırık kesik sivri ağaçdalı, budak                           dikpel: yaprak

Pıç(ek):                                   biraz, azıcık

Pız:                                       havalı, sükseli               pız: sönük, pörsümüş

Pıjin- pıjandın:                        pişirmrk, pişirtmek

Pij:                                          sivri

Pil:                                          küçük baş hayvanın ön ayağı

Pin:                                       tekme                            bin: koku                      pine: yama

“c-ç” arası sesli kelimeler “c” sesli kelimeler “ç” sesli kelimeler

Çal:                                         çukur

Çalav:                         banyo, duş teknesi

Çéç:                                        petek

Çét:                                         yavru kanatlı hayvan

Çéj(ık):                                    yavru

Çél-ık:                                     yavru

Çérr:                                       küfür                                        cér: testi          çérx: çark

Çem:                                       akarsu                         cem: ayin

Çep:                                        sol                                            çep-ık : alkış

Çepok:                                    solak

Çıç-ık.                                     Meme göyüs

Çıra:                                        tamba ışıldak              çıra: neden

Çıkin:                                     saplamak, sabitlemek

Çıl-ek: aç gözlü                       cıl: çul, kılım, elbise    çıl: kırk

Çırr:                                        esnek olmayan, sert                çır-ık: oluk, lule

Çıv:                                         zikzak

Çıvang:                                   dönemeç

Çivin:                          ötmek

Çiç- çi                         cık: küçük

Çiçek:                          çiçek

Çırusk:                                    kıvılcım

Çıxıl-i:                                      gıdık

Çikin:                          feryat etmek

Çivaçiv:                                   ötüşmek

Çiya:                                       dağ

Çıxobelek:                               alaca bulaca

Çepıl:                          sap,kulp

Çivik:                           kuş

Çuçık- çiçik:                kuş

Çuk:                                        kuş, küçük

Çür.                                         Sarışın

Cot:                                         1çıft 2. karasaban

Cotkar:                                    çifçi

Cağ:                                        1.bitki2. şiş                  çağ: çağ,yüzyıl

Ço-p: s                                    opa, jop sopa

Çoç-ık:                                    kepçe

Ka:                                          saman                                     ka: hani, nerede                                                                                                         ga: öküz

Kek-kak:                                  1ağabey 2. kabadayı(argo)

Kal:                             yaşlı erkek                   kal-kalık:ham, olgunlaşmamış

Kar:                                         oğlak                                       kar: İş, güç

Kéç:                                         pire

Kél-ık:                                     mezartaşı                                gél-e: karınca

Kém:                                       az                                             kém: öttan yapılmış halat

Kér:                                         yarar                                       kér: bıçak

Kel:                 eğri                  kel- keçel: saçsız                     gel: 1.halk, ahali2.  çok

Ket:                                         yonca                                       ketın: düşmek

Kıl: sürme                   kılin: çalkalamak                                 kıl: parca(yağiçin )

Kın:                                         kısa

Kıt.                                          Isırık

Ko:                                          körelmiş, bilenmemiş obje                 go-ş: Kulak

Kod:                                        tahıl ölçegi

Kor:                                         kör                   gor. Mezar

Kojin:                                      kemirmek

Kotın:                          kemirmek                                gotın: 1. söylemek 2. söz

Koz:                                         k.baş.hayvan yaz barınağı       goz: ceviz

Kuç-ık:                         köpek

Kut-ık                          :   “    “

Kul:                                         yara                 gul: gül

Kuté kut:                                 yakınmak

Kutın:                          “           “”

“d-t” arası  sesli kelimeler “d” sesli kelimeler “t” sesli kelimeler

Ta:                                                       iplik                 ta: ateşlenme

Taji:                                                     avköpeği

Tazi.                                                     Çıplak

Tari:                                                     1.karanlıl 2. koyu, katı

Tal:                                                      zehir acısı

Talık:                                                   acı bir ot

Tavi:                                                    yağmur öncesi sisli hava

Tomas:                                                peynir türü

Torax:                                                  çokelek

Tox:                                                     kabarık, dik

Toxin-toxandın:                                   kabarmak, kabartmak

Télin- télandın:                                    silmek

Tırş:                                                     ekşi

Tırşi:                                                    Turşu

Tırşo:                                                   kuzu kulağı

Tırşık:                                                  yahni

Tıri:                                                      üzüm

Truşk:                                                  sabır sebat

Trıntaz:                                                yakışıklı, temiz

Tu:                                                       dut

Tuj:                                          1.biber acısı 2. sivri

Tur-ık- tor:                               k.çuval             tor: 1.acemi 2. ağ       dor: sıra

Tujık:                                       doruk zirve

Tav:                                         Güneş ısığı

To:                                           kaymak                                    to: sen             do: dün

Tol:                                          berdüş                         tol: öç          dol: döl

Toltaji:                                     başıboş köpek,insan

Tolık:                                       yenen bir bitki

Tot-ık: tekerlek                       doç-ık: kuyruk                          dotın: sağmak

                                                dotmam: amca kızı                             dodık: ağaç büyük kepçe

Tov:                                         tohum

Trole:                                       deli,kaçık

Trhoçk:                                    şamatalı oyun

Tut-tutu rut:                            çırıl çıplak

Tiremar.                                  Kertenkele

Tapol:                                      ot yığını

Torin:                                       asil, aristograt, soylu

Tat:                                          yayvan taş

Taati:                                       deri, ten

Toxav:                                      çığ süt kaymağı

Terr:                                        ıslak ağaç

Tevır:                                       kazma

Tital:                                        güzel yakışıklı

Tin:                                          ısı                    din: deli

Tir:                                           1.yoğunlaşmış sıvı 2. ok

Tij-ş:                                        yarık,oyuk, çatlak

Tit-ik:                                       1.oyuncak 2. hafıf kişilik                     ditın: görmek

Tiz- tız tızok :                           çabuk sinirlenen                                  diz: çomle

Tıli:                                          çekirge                                                tıli: parmak

Trıngoz:                                   mutlu

Tirej- tiroj:                               güneş ışığı, ışın

Tevşo:                                      keser

Terral.:                                                Tembel

“g-k” arası sesli kelimeler “g” sesli kelimeler “k”sesli kelimeler

Ka:                                           saman                         ka: nerde, hani  ga: öküz

Kadin.                          Samanlık

Kal-ık: yaşlı                              kal: ham                                              kalık: ham k- karpuz                                                                                                    gal-ık: kalın yun çorap

Kali:                                         yaşlılık

Kela:                                        kale

Kedi:                                        evcil

Kereng:                                    kenger

Kar-ık:                                      oğlak

Karwan:                                   kervan

Kér: yarar                                kér: bçak                                             gér:

Kıdık: oğlak                              kıdık: glangosk

Kém: 1. az                               kem: ot bağlama ipi

Ko:                                           körelmiş                                             go-ş. Kulak

Kori- korık:                              bitki hastalığı

Kor:                                          kör

Kori- korani:                            körlük

Kul:                                          1.yara 2. dert                                      gul: gül

Kuli:                                         çekirge

Kıl: sürme                                kıl: parça

Kıldank:                                   sürmelik

kod-ık:                                     tas

kot:                                          tahıl ölçegi

kani:                                        pınar ,göze

çavkanı:                                   göze

kras:                                        iç üst giysi

kadri:                                       bitki

kvkarık:                                    mantar

kakıl:                                        kabuklu meyve

kekıl:                                        kişi adı(erk)

keç-ık   :                                   kız

kevnar:                                    eski ,antik

keji:                                         sinir

kej:                                          kumral

kerdın:                                     yapmak etmek

kérhatın:                                  yaralı olmak

Not: “b-p” arası sesler, “p” sesine, “c-ç” arası sesler “ç” sesine, “d-t” arası sesler “t” sesine, “g-k” arası sesler “g” sesine daha yakındır.

Serhat’te “x” yerine “ğ” sesi kullanılır. Söz dilinde bu yanlışlık giderilmelidir.

“b-p,c-ç,d-t,g-k” arası sesler farklı seslerdir. Ses zenginliği için bu dört farklı ses yeni harflerle tanımlanarak kulanılmalıdır.

Kürt Dili Farsça’ya göre ilk formunu koruyor

Kürt Dili izole kaldığı için Farsça’ya göre ilk formunu koruyor. Çünkü Kürtler ;

1)      Sömürge şartları

2)      Doğal,coğrafi,tarihi şartlar

3)      Feodal toplumsal şartlar

4)      Asya-Avrupa ile Anatolya güzergahı şartlar

5)       Entegrasyon şartları…  savunma ve korunma amaçlı izole yaşadılar. Bu durum Kürtçenin daha arı, ilk formunu korumasını sağladı . Söz gelimi Farsça’ya göre diğer dillerden daha az etkilendi. Tv nin hala yaygınlaşmadığı çok yakın dönemlerde bile kırsal, uzak alanlarda merkezi alanlara göre daha arı bir Kürtçe kullanılmaktaydı. Farsça İran’da ki “İslami İktidar”la birlikte “mukaddes dil Arapça “nın etkisi altında kaldı. Oysa Kürtçe “dini egemenlik” boyutu ile de Farsça’ya göre daha avantajlı bir noktadadır. İslam’da dini referans ”Kur’an Dili Arapça”dır. Bu referans İslam toplumlarında diğer dillerin aleyhinedir. Arap Dili egemenliği din referansıyla sürüyor. Söz konusu durum Kürtler ve Kürt Dili içinde bir tehlike, tehdittir. Özellikle Suni Kürtlerin konuştuğu lehçe ve şiveler, Alevi Kürtlere göre daha olumsuz durumdadır. Ancak, Alevi Kürtlerin Kürtçe’si de Arapçanın değil,Türkçenin tehdidi altındadır. Yani Alevi Kürtlerin Kürtçe’si ses ve kelimeleriyle Arapça’dan özgür olsa bile Türkçe’nin tehdidi  altındadır.

1)  Resmi İdeoloji: Öncelikle Türkçe hegemonya Dersim başta olmak üzere, Resmi İdeoloji hegemonyası nedeniyle anti- Kürt temelde kendini inkârla koşut olarak Türk kabul edip Türkçe’yi önemsemeyle de önemsemekle ilişkilendirmek gerekir. Bu durum suni Kürtlere göre daha ağırlıktadır. Çünkü; Kemalizm anti -Kürt bir temel üzerinde yürümüştür.

2) Coğrafik konum:  Alevi Kürtlerin yoğun oldukları alan Dersim- Koçgiridir. Diğer Alevi Kürtler Bingöl -Kığı, Muş- Varto ile Erzurum Hınıs- Çat dışında genellikle Kürdistan’ın sınır illeri Malatya, Adıyaman,Maraş’ta yerleşik olmaları sebebiyle Türkçe’nin egemenliği altındadır. Yani coğrafi durum da Türkçe’nin Kürtçe üzerinde hegemonyasını sağlamıştır.

3) Okur oranı: Okur oranı yüksekliği nedeniyle Türkiye metropol kentlerine yöneliş beraberinde Türkleşmeyi ve buna bağlı olarak Kürt Dili üzerindeki egemenliği hızlandırmıştır. Bu durumda Kürtçe’nin aleyhinedir.

4) Şiddet politikası: Öncelikle 1984 ten başlayarak sürdürülen şiddet politikası ile tüm Kürdistan’ın insansızlaştırılmasına yönelik bilinçli bir politika ile kent varoşlarına sürgün edilen Kürtler, şartlara bağlı olarak Kürtçe yerine Türkçeyi tercih ettiler. Özellikle alevi Kürtlerin ”kabe“si kabul edilen Dersim’e yönelik politika bilinçlidir.

 18.07.2012

selimsvr@hotmail.com

Did you like this? Share it:
Hîn tu şîrove giredayê gotarê nîn e
Bersivê bide vê şirovêye
Pêwîst e
Pêwîst e