Bi dengên bilind bang dikin

Didanên çeqeri sîs bi kefa qefilî hatine hemêz kirin

Darên xa bi paçên rengîn pêçane

Bi hêrsa salan jur va hilkişandine

Ez temeşevanim, pir qefilî me

Li kevîya rê de ser kevrêreş runîştî me

Bi çar çavan sêri dora xa dikim

Pêsîra kîp girtî dikişînim, vedikim

Bê fer mam, çibkim!

Di salê de rok

Çima ro jinan, yan xanimi xatunan ?

Qey camêr hatine qewirandin li rûyê herdê neman?

Çi bû, çutan şûni dem dan?

Jin hember çokirinê, lêxistineye

Bi çavên, gepên misi mor zilma nav malê dibirxîne

Bi berdevkên xa ra xizmetkara bênavîn e

Jin bindest in, hustîxar in

Li sedî pence tên dîtîn weki kêm netevin

Hêla din va karkerên bê pawnot in

Loma salê de tenê li rokê xadî derdikevin

Li demên din bexeber in

Meş, ger ku xelas bûn berê xa didin malan

Bilind dibe şîrqî şîrqa daran

Mêr zimêlên qijalik badidin

Destên bi ço li kezîyan digerin

Xastinên xa bi dengêkî qicikdîtinê derdixînin

Bişo, bipêj, qaytêke, bîne, bibe, bide, dayne, rake, tijî ke

Emiri xastin bi davî nabin!

Ez temaşevana heştê avdarê

Avdar, te pîroz nakim

Bi dilê sar, çavên sor sêr dikim

Weki jinên din bang nakim

Hûr, hûr dibêm, giran, giran deng dikim

Gora min her jin, her mêr hêliya rêveberiya mali welatê xa ye

Mêrê kurmanc dev de dibê azadî, lê dil de diremik xastin tunne

Mêjoy wî da, wekhevî, azadî girtîne, hêsîr mane

Dibê raman bimire, li deriyê min dûr biskine

Ez çibkim ku, xatuna mala min li wan ramanan bê xeber bimîne

Heştê avdarê çewte, topal e, nikane bibeze

Bar girane, li şuna xa nalive

Çîtîka serê wê de wekhevnebûn diweşe

364 ron desti pişt girtiyên mêran dilîzine

Çima ro mêran tune?

Çima hebe?

364 şevi ro wan ra ne !

Camêrê kurmanc jina malê re fera xa nîşan dide

Ez mêrê te me

Musikê Cuîyan, İshaqê Mesîhiyan, Mihemedê Mihemedîyani me

Tiliyên henekirî li ser qefsingê bigêşîne

Li ber min bi kitana devgirtî, bi juniyên li tirsê sistbûyî biskine

Heqê te tune, nelive, rûnenê

Seba li şêmûgê derbazbunê li xadiyê xa destûrê bixaze

Tu dizanî ez kî me?

Teberika Xadê me

Jinê, kewanî, bermal, qîza xelkê, berdêl, berdest bîrmeke

Xwestinên min yeki yek bike

Mala bavê xa binîda bîrke

Mîsîni lengerê bîne

Ningên min bişo, rind kefke

Bêna qefilandina roya êvarbûyî li bedena min dûr ke

Anê, etê darê li mazîyê dayne paş dêrî, yan dîwêrda dardake

Ku ew guhdarîya te neke

Qet meskine zu derî koz ke

Kes nikane bibê mêro te ew heq li ku girtiye, wermeke ?

Zilma ku tu dikê hezkirina xaşmayînê wenda dike

Xa kuştinê re gorê dikolî, xalîyê pîndike

Çavkaniyên omedan diteqîne bilav dike

Nav malê da dujmintiyê re, veşartina xastinan re rê vedike

Ew hevala te ya xaşîi nexaşiyê ye

Azadiya te bi ya wê ve girêdayî ye

Civatê çengê te li yê wê badaye

Li sedî nodi pênc kurmanc di wî halî de ye

Qey pîroz kirina heştê avdarê me re maye?

Dîtinên, ramanên ku zilma nav malê diparêzin zindîne, narizîn

Devên dagirkeri kevneperestên me de bûne wekî sêvên rezî

Ari namûs, edeti toreyên kali pîran

Me re mane bi barên meucî tirîyan

Nav malên me de bûne hustini kêran

Wan nikanî bikê darên ber sêla pan

Bi tîna wan bipêjî teştek nan

Loma kurmanc gora xelkên bîyanî pir şunva man

Îro jinan nermeyên, kitanên ber devi pozên xa jêr va kişandine

Rûyên li sêvên sor, gepên li ser pozan wendakirî vekirine

Dibezînin, pildi pilda wane

Diqîrên, bang dikin gewrî zaha ne

« Em roreş in, me ro nedî, hustixar in

Mali melal, deşti zevî, zavi zêç ser pişta me barin”

Ew hêlmên qerisî di nav lêvên lerzandî de ber didin

Dilop ser henîyên me dicemidin

Dem tune ku seba xa rakin daynin

Merê ku keviya rê da şûn girtiye

Baskı zend li saqoy pînekirî kişandiye

Zikê bê bez pêş va derxistiye

Nav bêçîyên xa da tizbiyên giloriki panik  tenî dibe

Sêri jinan dike, hêla din va lêvan gezdike

Alîkî va zimêlên qeytan badide

Îşlîgê qîşbûyî hurê bi navika çal pêş va tan dide

Moriyên piştan giraniyên mêrên kevîya rîyan ranagirin

Ew li heştê avdarê bêxeber, li rewşê bêzar in

Bangên, diruşmayên jinan wekî qeşmerî, bê arî, bê demî dibînin

Ew koçer in, gundî ne, karmend in, karker in îro guhdarvanin

Jinên ku kef bi dora lêwan ketine berê xa dizivrînin

“Netirsin, netirsin, gavan bavên vê hêlê va verin

We em nêziki meydanan, kursiyan nekirin”

Mêran bi canê jinan namûs xelasi pakiş kirin

Bi dîtinên kevneperest darvakirin

Em li civatê, li jiyana civatî dûr kirin

Gotin edeti tore ço rakirin

Li ber çavên me perdeyên kurbûnê vekirin

Nav partiyan da, nav rêxistinan da seba xa kursî rakirin

Em kirin bûkên li qijalik, li paçên kevn çêkirî

Loma qîza kurmanc nabînî, nanivsînî, naxûnî

Camêrino, xalîserino, bêbavino, bêziravino, metirsin !

Çima, un li heqberî xa hatina jinan ditirsin ?

Xof ketiye ser we, loma me li karên îdeolojîk dûr dixînin

Bi rastî me xa ra rêheval nabînin

Tama ava azadiyê weki ya berîya paîzê pir xaşe

Çi heyfe ku dilopek bi zimanên we neketiye derik we nayşe

Merê kurmanc tamnegirtîye loma rureşe

Nezano barê xa giran dike, halxaşe

Nizanin, nezanin, loma difirin

Xa li yên dora xa bilind dibînin, dûr digirin

Şevi ro nav gola gumanan da avjenîvan in

Dilerizin, dibizdin

Li wenda kirina  kursiyên xa ditirsin

Ramanên rojane we ra kemîn in

Hêliyan de xa wekî pilingan dibînin !

Polîtîkvanên me mêr in

Dinivîsînin, şîrovan in didarizînîn, qelemşer in

Seba navên xa dibezînin

Jin di rêxistinan de demê tijî dikin

Ava germ yeki yek li mivanan belav dikin

Belengaz yên xizmetê ne, xizmetê dikin !

Civatên serî nêr, hezi jina hustixar dikin

Giraniya, karê jinan di nav civakê de pir zêde ye

Di rêveberiyan de bi tiliyan tên hêjmartin çibkin şun nema ye !

Nayên dîtin, kêm in, pir kêm in

Li rojnaman de, têlevîzyonan de, quncikên bijartî yên mêran in

Lê qîza kurmanc qet nay hêsab kirin

Wekî guharikên guçikan, îngîlîskên tiliyan in

Çutan hûbûne wer diqemlînin

Her didin, her didin barwan in

Avên reş bikevin junîyan jî nikanin runin, radibin

Xa da bikevin jî nav malan da badibin

Lê hember çi digirin?

Gora kedên xa xadiyên xonçan in ?

Li paş deriyan, bin paniyan da dîmînin

Weku takekesî nayen hesabkirin

Jin dişixulin, çêdikin, radikin, datînin berdêlan nagirin

Dagirkerên emegên wan firoşkar in

Mêr xadiyên navên mezin in

Yên nav karan da rastiyan dizanin, dişopînin

Îro himik nayên nivîsandin

Bi zanabûn wêdişêrin

Axayên feodali polîtîk pişta hevidi digirin

Mala min bişevitî rewşê ranagirin!

Hember hişarbûna jinan çeper in

Jina kurmanc bi cizlawita reş, bi çîtîka belek diqire

Zaroke ku ber sing da ye heway nagire

Bi bêçîyên qillêr serê çiçik jêr va dikişîne

Tîbûn zimani pidîyan dizeliqîne

Dudanan li dora lêvan digerîne

Dayik bi helki helka xa çiçik tandide nav pidiyan

Mêrên ser bi kefî bê deng man

Çavên bek dirijîyan

Pildi pilda wane, bi gavên sist fitilîyan

“Li, lo jin ketine riyan

Ev ramanên xirab li ku hatin, ketin serên wan ?

Me çutan famnekir, em xewa mirinê da man?

Qey weki berê mêranî ma!

Em ku hevdu neparêzin camêrtî li me dûr dikeve

Çanda çokirinê sudikeve

Meri vir şun va nikanî rehet rakeve!

Şaşikê serê me badikeve

Jinan gem revandin

Îro wekî mehînên rehwan in

Kele dibirin, destên hevdi digirin

Naha destpêkirine,  nû nû fêr dibin

Gilîi gazînan dikin

Devên kîsîkan vedikin

Yên kiniki dirêj li tenişta hev meydanê gav dikin

Li hêrsan baskan radikin

Lo, lo tedarîka xa bikin

Tev da xa pêçane, dest bi dar in

Îro pir eşkereye ku ew li me qaîl nabin

Ducanî ne, pişt bi bar in

Bi çi xişimê rudinin radibin!

Sêrkin, sêrkin westanê nizanin

Pili pirtî li daran pêçane

Tarîya sibê va li meydana ne

Aş gênim, jina kurmanc hêrsê dihêrî ne

Çanda dagirkerîyê tenê îro dibî ne !”

Kî dikane wan çavînî bike

Mêrê ku diqarê, ranagire bi çavên pirsek sêrdike

Taketî xa li komê dûr dike

Hêla qonaxa xa va dibeze, belengazo lezke!

Nîrkutik bi qehra jinên meydanan tên teqandin

Helpung di pişikan de cîh digirin

Wekî gurîyan xa dixurînin

Bêçîyan ser qefsingan da digerînin

Êşên bîrovan wan dilerzînin

Pilipirtiyên jinan li birînan dipêçînin

Xuraşa destan re melemê nabînin

Teba tune, li qaran, li hersê mînderan dikişînin

Îşlîgên pêsîr bi qilêr didirînin

Bi tevşîyan goncan dikutin, vir va we va tandidin

Yên ku terin hêla axpînan wekî cangeyên qersê bazdidin

Zibil pîndikin, hildavên, diweşînin

Xa wekî gayên bendsamiyê dibînin

Dor hindik, hindik tê jinan pêşan diweşînin

Loma mer dîwaran hildiweşînin

Jin dibê “ez vî derdî nakişînim, nasekinim, terim

Nîv mirî me, vir şun va venagerim

Bese, dibaycim, ranagirim

Nav malê de wekî xadimim, bi rastî hêsîr im”

Mêr bi agirê hêrsê nizanî çi bike!

Li qehran nav malê de tere, tê, dibeze, gav dike

Gora wî, jina xirab yên din re çixirê vedike

Bûyeran pir pir mezin dike

Qîza xeşîm çavên girtî vedike

Ew pêşvaçûyîn mêr li heştê avdarê bêzar dike!

Ew dixazin seet pir zû rabirin

Bi tariya danê êvarê qîrîniya jinan tê birrîn

Tevzîriya camêrên polîtîk nayê dîtin

Milleyên jin xa bi dîroka jinan dipêçin

Ramûsandina mêrên xaraxastvan wekî xizara li hesin dihesibînin

Li bin bandora hestên derew da namînin

Heştê avdarê jin wekî huriyên waran in

Bi piştên xûzik dayîk buyîniya xa nîşan didin

Zarikên ber singan paşilên xa da digerînin

Yên du salî paş husti da rudinin

Hin bi hêrsên salan li ber teqandinê ne

Dixazin koma mêran biqewitînin

Jin hilpekîn, hilkişîn, daketin

Mêr ditirsin, dibên “ew xastvanên civata maderşahin

Zêde nare rêveberiya me dihelişe, em belav dibin”

Jin dixaze bibe necar, hîmên malê gora pêwîstîyên xa dayne

Mozan bi mêran girtîye, tiki tenê mane

Serê hespên belek çîyan va badane

Buka salê pîrikê por hunnekirî ra dibê

“Dapîr pevçunê neke, cîbêyle

Îro mêran aqil qelibandine

Demsala me nêzîk dibe

Xastinên me, şimşata me, ew gêj kirine

Seqem li wan teng bûne

Ramanên rizî mêjîyan da zîl dane

Ew nav baxên Kurdistanê da darên axû yêne

Mafdarî dest wan de nîn e

Xadî guman, bi dudilî ne

Ew ê xa ra hilçinin, daynin loma bêdengi ne

Camêrê kurmanc îro xa sîyarê hespê nabîne

Navbera xa da gotibêjêda ne

Ewê qeydeyên xa, sincên xa cîbeylin

Li quretiyê, kevnjeniyê dûr bimînin

Her ku em gav davên hildikevin

Ew bin barê gunîyan da hildipekin

Li ser darên quretîyê da qij dibin, dadikevin

Nikanin rabin, ser xa da dikevin

Çixa, aşîta agirîyê gildêrî ser wan bîye

Mêrê kurmanc nav kevanokê de maye

Dagirkeran çav kurkirine, sîsik rijîye, teba nemaye

Mêrik der da bin zilmêda ye, mal da axa ye!

Loma xalî li serê me ye

Mêrên me bûne cureyên deşti mêrgan

Bêkesên me yêlxiyên zozanan bûn tikitenê man

Xew nakeve çavên van heta berbanga siban

Gevrîyan da nare parîyên nan”

Camêrê me dibê “Lilo paş va jine

Pêş va xalî li serê mine

Hêrsa çavan min ditirsîne

Îro jinan kitani sako avitine

Ar ketîye wana har bûne

Derketine kûçan, qet şerm nakin

Nav rehetîyê da xa ra pirsgirekan amadedikin

Edeti toreyên sed salan serên wana şil nakin

Derdên bê melem pêyda dikin”

Dixwazim bibêm

Apino, birano, pismamino, pisxaletino, mêrino

Dayîkan, dapîran, bavi kalan himik vadivartin

Ambaranda, nav çalan da vêdişartin

Tasên hinguv, tîkeyên qawirandî, hêla we va tandidan, dikişandin

Serên şîr seba we hildiçinandin

Qîz temeşevanbûn, rewşê em diqarandin

We parî du hevda daduqilandin

Wan em bi nanê run, dewê tirş dixapandin

Camêrino, wan himik tandidan nav lêvên weyên rasti xar

Jini qîzan dipat, dikeland we dixar

Tama nanê tisî nav gepên me da dibû veki xalîya li ar

Mastê kevn rivî dikirin mar

Bermaîyên mêran me ra dibûn xarinên tamsar

Qîzan xa nekir, dayîkan law xemilandin

Dapîran tev de heq dan we, keçan deng nekirin

Hûn qayîl bûn, qîz dilneketî zevicandin

Mezinan xastinên we bi şahî, dengên bilind pejirandin

Seba dili hestên me xa keri lal kirin

Em qîz heqnezan bûn wer nine!

Bê hezkirin vavartin, zevicandin bixaşî mirine

Mezinê malê kefenê qîza xa bi destê xa distîne tîne

Li ser hespa xemilandî mirinê ra dişîne

Birano, sebebê bindestîya me edeti tore ne

Em bê çav, bê dili bê canine

Birayo, pismamo, pisxaltîyo buka ki hezi mêr neke

Derva li hezkirinê digerî, çavan bel dike

Xastina zava nabîze xa ker dike

Hêvîya hezkirinê dimîne singi beran li zozani deştan vedike

Bin sîya tirsê da şevi ro ferq nake

Taldanda, neqeban da mêr dixapîne doxinê sistdike

Li seran serê Kurdistanê hal ew e  rind fam ke

Kurmanc rastîyên jîyanê dizane xa nebîstî dike

Her yêk hêsîrê civata girtîye dengê xa bilin nake

Xapandina buki zavayan nayne ziman, dengnake !

Ew çanda kevnperest zevîyên me dajo wî halî amade dike

Buk hezi zava, zava hezi bukê nake

Civat merîyan hêsirdigire derîyan kozdike

Buki zavayê bê evîn ser pireyên hevidi xapandinê da demê anda dike

Li vî welatî çend kes bûn gorîyên birai bavan

Çend qîz bûn sewiyên, berdestên, berdêlên malan

Mezinan rê dani we, azadiya aborî bû heqê lawan

Loma ûn bûn berdevkên malan

We gora xastina xa nivîsand

Me belavok pişt kirin, bû ne belavvan

Em bûn barkêş, qewrêş, hûn bûn xadî karwan

Em ducanî man, me law anîn

We got “me zeviyên xa rind avdan, ajotin

Genimê îsal pir rinde, libên zêrînin

Berxên ber kozê agirê ocaxa me dişevitînin”

Me qîz anîn we got “dêlik teliqiyan, ya me mê hanî”

Em hev re girbûn, şixulîn, birayên me ûn bûn xadî!

Law meriyên malê bûn, em yên jinbavê, me teba nedî

Her dem em fitilîyan bi hestên biyanî

Edeti tore nav xangi biranda neqeban datînî!

Hûn nêrin, azad in

Em mê ne, her yek serîk pîvaz in

Ew azadiya çewt serê we bixe ûn bê nîyazin

Em girtiyên we ne

Lê bi dengê bilind bibên ka ûn yên kê ne?

Em darên maziyê ne

Ûn sipîndara ber herxê ne

Her ku dagirker me qir dikin

Em bi hêrs dizên, zêdetir şaxan didin

Le ûn !

Bin barên giran de moriyên piştên we xar dibin, difirin

Pirsên cihanî bi çavên vekirî nabînin

Rind sêrkin, li ezman hîvi tav li hevdu pir dûr namînin

Pêwîstî wan dikişînin

Pirsgirêk ew e, em wekheviyê nizanin

Bi nezaniya salan hevdu dêşînin, dipelixînin

Loma ez heştê avdarê pîroz nakim

Wê ro mêrên zordar ra dîyarî dikim

8 Adar 2010

Dolar – Euro savaşının arkasındaki dev finans sirkatlerinin birliğin ekonomik olarak en zayıf durumdaki ekonomilerine faturayı ödettireceği görülüyor. Bunlardan biri de Yunan ekonomisi.  GSMH’nin %12,5 uğuna denk düşen yaklaşık 300 milyar euroluk dış borçla Papandreou Hükümeti kelimenin gerçek anlamında bir enkaz devraldı. Sadece dibe çökmüş bir ekonomi değil aynı zamanda patlamaya hazır ve bugüne kadar çözülmemiş, çözülmesi de istenmemiş sorunlarla da karşı karşıya yeni hükümet. Örneğin çevre sorunu, yerel yönetimlerle ilgili sorunlar, sosyal sigortalar sorunu, mülteci ve yabancılar sorunu bunlardan bir kaçı.

Gecen yıl finansal krizi yaratanlar bugün de krizi yönetmeye devam ediyorlar. O yüzden de tünelin sonunda ışık görünmüyor şimdilik.  Son yüzyılda kapitalizm kaç kez krizlerle karşı karşıya geldi, buhranlar yaşadı. Her buhran beraberinde birtakım çözümler de getirmişti. 1929’daki büyük kriz ABD de Keynesci politikaları devreye sokmuştu. 2. Dünya savaşı ise kıta Avrupa’sında sosyal devletin doğumu ve komünistlerle sosyalistlerin ya tek başlarına yada iktidar ortakları olmalarıyla sonuçlanmıştı.  1974’teki petrol kriziyle sosyal devlet de çatırdamaya başlayınca 80’lerin başında neoliberal programlar devreye sokularak (ABD de Reagan, İngiltere’de Thatcher ile sembolleşmişlerdi) kriz atlatılmaya çalışılmıştı. Sovyetler ile Doğu bloğunun çöküşüyle varlık nedenlerini sorgulamaya başlayan kapitalizm bu kez ideolojik bir krizin esiğindeydi. Ancak refleks gecikmedi. Mülkiyet hakkı ile Pazar (ekonomisi) bir kez daha kutsanarak neoliberal adalet tezleri piyasada yok satmaya başladı. Görüldüğü gibi kapitalizm her buhranda bir takim çözümlerle tarih sahnesindeydi.  Ne ki geçen yıl finans sermayesine daha fazla nefes aldırmak için yaratılan kriz kendisiyle birlikte hiç bir çözüm getirmedi. Varsa yoksa kutsanan “Pazar”ın düzgün işlemesi lazımdı ve gerekirse piyasalara sıcak para akımını kolaylaştırmak için bankalara milyarlarca euro destek aktarıldı.

Geçen yıl, Avrupa’nın en sağ hükümetlerinin merkez solun 2. Dünya savasından sonra uygulaya geldiği sosyal devletin bazı politikalarına doğru çubuğu kırdığına tanık olduk. Bu, tabandan gelen tepkilerin sonucu değil, tersine yukarıdan yani siyasal ve ekonomik elitin, sistemin baskıları sonucu mecburen başvurmak zorunda kaldığı ve kendi ideolojileri ve siyasetleriyle zıt düşen tedbirlerdi.  Mesela Fransız cumhurbaşkanı Sarkozy, en uç düzeydeki müdahaleci politikalarıyla ve en son Londra da yapılan G20 toplantısında borsaların sıkı kontrole alınması önerileriyle bir neoliberalden çok (ki aslı odur) bir sosyal demokratı andırıyor.  Sarkozy sonuç itibariyle, kolektif örgütlenmelerin, isçi ve memur sendikalarının baskısı sonucu değil, sistemin bekası gereği siyasal çizgisinde ciddi değişikliklere gitti. Piyasalar canlanıp, Pazar kendi kurallarıyla normal islerliğine kavuştuğunda kuşku yok ki devlet yine ekonomi üzerindeki şimdiki ayarlayıcı rolünden çekilecek, küçülecek ve kamu güvenliği alanıyla sınırlandıracak (siz isterseniz buna mülk sahibi sınıfların mülklerini koruma da diyebilirsiniz), ancak açık olan başka bir şey var ki, artık neolibarel ideoloji son 30 yılda oynadığı rolü oynama fırsatı asla elde edemeyecek.

Globalleşen dünya ekonomisi devletlerarasında çok ciddi bağımlılık ilişkileri de ortaya çıkardı. Özellikle çevre ve yarı çevre ülkeler merkeze göbekten bağlı durumdalar. Ancak ekonomi dışı alanlar için de aynı şey geçerli, özellikle de çevre ve mültecilik gibi sorunlar artık dar ulusal politikalarla çözülemiyor. Küresel yada bölgesel işbirliklerini gerektiriyor. Özellikle mülteci politikası ve cevre sorunları artık bu konsept içinde tartışılıyor. Bu sevindiricidir. Yunanistan’da da soldan tartışmaya katılanların çıkış noktası aşağı yukarı bu. Gerçi sol yıllarda özellikle G8 ve G20 toplantıları vesilesiyle 3. Dünya ülkelerinin borçlarının silinmesi talebi sürekli gündeme getiriyor. Özellikle doğal felaketler ile (her ne kadar özünde doğal felaket olsa da arkasında insanın doğa üzerindeki yıkıcı tahribatları sonucu tetiklenen doğal felaketlerdir aslında) oluşan tahribatları artık hiç bir ülke kendi olanaklarıyla karşılayamayacak şekilde gözler önünde. Çevre kirliliği ve mültecilik sorunları da öyle.

Şu anda en hızlı kalkınma potansiyelleriyle dikkatleri çeken Çin ve Hindistan’da sürdürülen geleneksel kalkınma modeli (kapitalist kalkınma modeli) batı Avrupa ile Kuzey Amerika’nın neredeyse 100 yıl önce terk ettikleri bir model. Artık gelişmiş ülkelerde şimdi çok rağbet edilen tabirlerle dönüşebilir enerji kaynaklarına, (su, güneş, rüzgar enerjisi vb) yönelinmiş durumda.  3. Dünya ülkelerinde ve gelişmekte olan ülkelerde ise çevreye ve doğal dengeye onarılması neredeyse imkansız zararlar veren bir kalkınma modeli yürürlükte. (Buradan gelişmiş ülkelerin çevreye hiç zarar vermediği sonucu çıkarılmasın) Sonuçları sadece bu ülkelerde yaşayanlar değil, bütün yerküre çekiyor. Belki sınır boylarına tel örgüler çekerek ve ileri teknoloji ile donatarak insan kaçakçılığını sınırlandırmak mümkün ama gökyüzüne sınır çekmek imkânsız. Bir ülkedeki çevreye zararlı ekonomik faaliyet bütün kıtalara yayılıyor. Dolayısıyla gelişmiş batının gerek deney ve tecrübelerini gerekse de teknoloji transferi ile çevreyi kirleten ülkelere yardım etmesi gerektiği tartışmaların en önemli halkalarından birini oluşturuyor. Mülteci politikası de aşağı yukarı benzer bir anlayışla karşılanıyor. Sorunun, kaynağında çözülmesi gerektiği, tartışmaların en önemli noktasını oluşturuyor. Yani dar ulusal politikalarla sorunun çözülemediği, bunun devleti daha ceberut yöntemlere ittiği, bir milyar insanin dünya çapında açlık sınırında yaşadığı ve bu gerçek karşısında gelişmiş batının “Dünyanın Lanetlileri”ni daha iyi bir gelecek kurma çabasında sadece sınırlar örerek karşılayamayacağını, sermayenin dünya çapındaki hareketinin mültecileri yerlerinde ve belli bir hayat standardında tutacak iş olanakları sunmadığı Dünya İş Örgütünün de raporlarına yansımış durumda.  Burada bati dünyası iki seçenekle karşı karşıya, ya demokratik özgürlükleri sınırlandırarak polis devletlerine dönüşecek, yada sorunun yerinde çözülmesi için 3. Dünya ülkelerine ekonomik yardim edecek ve işbirliğine gidecek.

AB ülkeleri içinde henüz ortak bir mülteci politikası biçimlenmiş durumda değil. Genel olarak Avrupa sağı ve neoliberaller bildik muhafazakâr politikalarıyla polisiye tedbirler önerirlerken sol ve demokrat çevreler ile yeşiller daha radikal çözümlerde ısrarcılar. Yunanistan da 4 Ekim 2009 seçimlerinden sonra iktidara gelen PASOK hükümetinin gündemine aldığı konulardan biri de mülteci politikası. Meclisteki iki sağ parti ile meclis dışı aşırı sağcı irili ufaklı grupların yabancı karşıtı söylem ve çabalarına rağmen PASOK ve diğer iki sol parti ile Yeşiller partisi yukarıda açmaya tartıştığımız çerçevede sorunu tartışmaya ve toplumu bu şekilde hazırlama gayreti içindeler. Hemen hemen her gün televizyon programlarıyla, gazete ve dergilerde, panellerde yabancılar sorunu tartışılmakta ve en son geçtiğimiz günlerde meclise gönderilerek alt komisyondan gecen yabancıların politik yaşama katılmalarını öngören yasa tasarısı modern yunan tarihinde bir dönüme işaret ediyor.

Bu çerçevede 4 Mart 2010 da Yunanistan’ın başkenti Atina da Esperia Otelinde Mülteciler için siyasal haklar öngören kanun taslağı konulu bir panel düzenlendi.

Yunanistan Yeşiller Partisi tarafından Yunanlılar ve Yabancılar El ele şiarıyla düzenlenen ve şu günlerde Yunan meclisinde tartışılan ve meclisin alt komisyonundan geçen ve uzun yıllardır Yunanistan’da legal olarak ikamet eden yabancılara vatandaşlık hakkı ve bununla beraber siyasal hakları öngören kanun taslağı Panel’in konusunu oluşturuyordu.

Panel 19 Şubatta kalp krizi sonucu yaşamını yitiren ve geçen yılki seçimlerde (Ekim 2009) Yeşiller Partisinin Atina Çevre listesinden milletvekili adayı olan Kürt kökenli Ürem Faruk ve son 10 yılda Ege, Akdeniz ve Trakya’dan Yunanistan’a geçmek isterken hayatını kaybeden 34 bin mültecinin anısına gerçekleştirildi.

Paneli Yeşiller Partisinin İnsan Hakları komisyonu üyesi Nikos Milonas yönetti. Panelin açılış konuşmasını Yeşiller Partisinin basın sözcüsü ve yürütme kurulu üyesi Nikos Chrisogelos yaptı. Brüksel yerel hükümetinde Ecolo Belgium partisinden müsteşar olan yunan kökenli Christos Doulkeridis toplantıya bir mesaj göndererek desteğini sundu. Yeşiller Partisinin Avrupa Milletvekili Michalis Tremopoulos un da bir konuşma yaptığı Panel’in diğer konuşmacıları şöyle

1. Eleonora Zotou, Selanik Valiliği meclis üyesi, Yeşiller Partisi Kurucu üyesi

Konu: Kanun taslağı ve bizim önerilerimiz

Sayın Zotou konuşmasında kısaca, mültecileri ikinci sınıf ve tehdit olarak gören ve temiz ırk safsatasını işleyen değişik mitolojilerden uzak yeni bir mülteci politikasının zorunluluğuna vurgu yaptı.  Aksi halde yabancıların marjinalleştirilmesi ve soyutlanması gibi politikaların uzun vadede kolayca denetlenemeyecek yeni toplumsal patlamalarla sonuçlanacağını ifade etti. Yeşiller Partisi olarak mülteciler için eşit is şartlarını ve sosyal güvenceleri garantiye alan, keza göçmenlik konusunda her türlü engeli ortadan kaldıran düzenlemelerden yana olduklarını, mültecilerin geldikleri ülkeler için sürdürülebilir kalkınma, demokratik ve insan haklarının daha da genişletilmesi için daha fazla işbirliği ve hepimiz için daha iyi bir dünya temennileriyle sonuçlandırdı konuşmasını.

1. Dimitris Christopoulos, Doç. Dr. ve Yunan Vatandaş ve İnsan Hakları Derneği başkanı

Konu: Mültecilik ve vatandaşın niteliğine ilişkin algılamalar, dışlanmaya karşı hedefler

Avrupa’daki mülteci politikalarının bir yanda entegre diğer yanda da dışlanma arasında ipe çekildiğini ifade eden Christopoulos, dışlama politikasının, halihazırda kırılmaya hazır toplumların güvenlik ve bütünlüğünü tehdit eden boyutlara ulaştığını belirtti. Dışlanma politikasında ısrar edenlerin son tahlilde tam da insanların korkularını güvenlik kaygısı olarak araçlaştıran çürük bir söylemin sahibi olduklarını dile getirdi. Konuşmasını bu eksende örneklerle zenginleştirerek sürdürdü sayın Christopoulos.

1. Kostis Papayoannou, İnsan Hakları Ulusal Komisyonu başkanı
   Konu: Bir başka “biz” e doğru

Konuşmasına yeni yasa taslağının pozitif yanlarına ışık tutarak başlayan sayın Papayoannou, yeni taslağın bu anlamda önemine ve toplumsal bütünlüğe sunacağı katkıya değindi, keza eleştirilmesi gereken ve düzelmesi halinde daha iyi sonuçlar verecek maddelerine de ışık tuttu. Ayrıca mikropolitik kaygılarla öne sürülen korku ve güvenlik kaygılarına dikkat çeken Papayoannou, yeni bir siyasi özne olarak “biz” kavramının yeniden tanımlanması gerektiğini, bunun, yenilenmenin yegane dinamiği olduğunu ve ırkçılığa karşı mücadelenin ancak bu şekilde sürdürülebileceğini ifade etti.

1. Gazmet Kaplani, Gazeteci – Yazar

Konu: Kabile toplumu mu sivil toplum mu?

Konuşmasına birinci ve ikinci kuşak göçmenler arasındaki farkı belirterek başlayan Kaplani, mültecileri karşılama konusunun bir toplumun erdemlerini ve kusurlarını göstermesi bakımından ayna işlevi gördüğünü ifade etti. Bugünkü mülteci politikası konusundaki arayış ile ekonomik ve toplumsal kriz arasındaki ilişkilere dikkat çekti. Sonuç olarak krizden birlikte yaşamayı kabullenmiş bir toplum olarak yada biri diğerinin kurdu olan bir toplum olarak çıkmak gibi iki seçenekle karşı karşıya olduğumuzu, bu anlamda da krizin daha güçlü bir Avrupa birliği veya birliğin sonunun başlangıcı olabileceğini ifade ederek konuşmasını sonlandırdı.

1. Loreta Makoli, Afrikalı Kadınlar Derneği üyesi
   Konu: Beşikten beri ırkçılığa hayır!

Bayan Bakoli ise göçmen çocukların maruz kaldıkları ayrımcılık konusuna vurgu yaptı. Keza Yunanistan’da doğan ve büyüyen, çoğu kez Yunancadan başka dil de bilmeyen, hatta Yunanistan dışında başka bir vatanları da olmayan göçmen çocukların vatansızlığına vurgu yaptı. Yunan devletinin bu çocukları yunan vatandaşı olarak kabul etmemesindeki zorluklara dikkat çekti. Yeni yasa taslağıyla sorunlarının son bulacağını umarken yeni zorluklarla yüz yüze geldiklerini ifade eden Bakoli, hâlihazırdaki yabacılar yasasının zorluklarına da dikkat çekti. Eş birleşimi yasasıyla Yunanistan’a gelen eşlerden biri boşanmak isterse yürürlükteki yasa ile kaçak duruma düştüğünü, bu durumda da en büyük zorluğun çocukların çektiğini ifade etti. Keza evlenmeden çocuk sahibi olan kadınların durumun hiç belli olmadığını, buraya kaçak olarak gelen ailelerin çocuklarının geleceğinin ise meçhul olduğuna vurgu yaptı. Buraya yaşı ilerlemiş olarak gelen ve Yunanca öğrenemeyen ama burada vatandaşlığa geçmek isteyenlerin de durumunun ciddi olduğunu, bunlar için de bir program oluşturulması gerektiğini ifade etti.

1. Petros Linardos Pilmon, Ekonomist, Yunanistan Genel İşçi Sendikaları Enstitüsü Araştırmacısı
   Konu: Mültecilerin ekonomiye ve iş ilişkilerine katkısı

Ekonomist Pilmon ise uluslararası ve yunan ekonomik krizi ile mülteci sorunu arasındaki bağlantıları ele aldı. Çalışma ortamında meydana gelen toplumsal çatışmaların ırkçı hezeyanlara kolaylıkla dönüşme potansiyeline dikkat çeken Pilmon, sürdürülebilir bir ekonominin ancak çevre dostu ve yabancıların toplumsal ve iş haklarına saygı gösterilen bir zihniyetle mümkün olduğunu ifade etti kısaca.

1. Melitta Gourtsoyanni, Mimar, Yeşiller Partisi Kurucu üyesi

Konu: Mültecilerin barınma koşulları ve Atina kent merkezi için bir öneri

Bayan Gourtsoyanni Atina kent merkezinin yeniden canlanması için toplumsal, etnik ve değişik yaş gruplarının yaratıcı bir şekilde karışımını öngören bir önerisini dile getirerek konuşmasına başladı. Devamında, Atina merkezindeki boş ve terk edilmiş binaların, bir konut programı çerçevesinde kiralarının kamu kaynaklarından karşılanması karşılığında genç göçmen, öğrenci veya yunanlı çiftlere devredilmesini yada düşük taksitlerle konut olarak söz konusu kategorilere satılmasını önerdi.

1. Yannis Papatheodorou, Yanena Üniv. Yunan Filolojisi ana bilim dalında Doç. Dr.
   Konu: Yeni ırkçılığın retoriği (söylemi)ş

Sayın Papatheodorou konuşmasına yeni ırkçı söylemin hedefine yalnızca yabancıları değil ayni zamanda onlara desteklerini sunan ilerici ve demokratları da aldığını belirterek başladı. Bu yeni ırkçı söylemin, geleneksel söylemin yanına (yabancı korkusu) daha nitel bir söylem de geliştirdiğini belirtti. Mesela Yabancılar ile ilgili Kanun tasarısı için Halkoyuna gidilmesi gerektiği gibi söylemler, kısaca en temel insan haklarını hak edip etmedikleri türden hukuk meselesine kadar söylemin sızdığını söyledi. Hatta mültecilerin sisteme entegre olup olmaması konusuna kadar bir dizi soruna etkide bulunduğunu ifade etti. Örneğin yunanca öğrenildiğine ilişkin belge istenmesi, mülkiyet beyannamesi, hatta tavsiye mektuplarının vatandaşlık için başvuruda gerekli belgeler arasına girmesi gibi. O yüzden sayın Papatheodorou yeni kanun taslağının modern yunan tarihinde bir çığır olduğunu ve mutlaka savunulması gerektiğini ve ırkçı söyleme karşı mücadeleye verilecek en iyi cevabın bu olduğunu ifade ederek konuşmasını sonlandırdı.

1. Dara Cibran, Panteion Üniv. Sosyoloji bölümü doktora öğrencisi

Konu: Kimlik ve bir mültecinin deneyimleri

Ben ise konuşmam da (bir kaç gün içinde Türkçeye de çevirip bu sayfadan yayınlama olanağına kavuşmuş olacağım) öncelikle misafirperverlik ile yabancı düşmanlığı kavramlarını yunan tarihinden örnekler vererek, birinin (misafirperverliğin) yunan kültürünün bir parçası olduğunu, aksine yabancı düşmanlığının (xenophobia) ise her ne kadar kavram yunanca kökenli olsa da bir İngiliz gazetecinin icadı olduğunu belirterek sözlerime başladım. Ve ilk başlarda candan dost olarak algılanan “yabancı” nın zamanla nasıl korkulması gereken bir idole dönüştüğünün altını çizdim.

Bilim dünyasında, özellikle de sıyasal bilimcilerin vatandaşlık konusunu, dar hukuksal anlamının dışında kültürel boyutlarıyla çok ciddi tartıştıklarını ifade ettim. Bir toplumun kültürünün sabit, yerleşik ve ilelebet olmadığını, tersine dinamik olduğunu ve değişip dönüştüğünü, kimliklerin de ister bireysel olsun ister kolektif olsun, bu değişimin içinde olduklarının belirttim.

İster yabancı olalım, ister yerleşik, hepimizin, aynı coğrafyada aynı kaderi paylasan insanlar olarak yeni düşünce ve tehlikelerle karşı karşıya olduğumuzu ve esnek geçişlerle yeni şartlara uyarak cevap vermenin dışında seçeneğimizin olmadığını ifade ettim. Bu anlamda kimliklerimizin de yeniden bir kurulumla karşı karşıya olduğunu ve bunu başarırsak sonuçta hem birey olarak hem de toplum olarak bizi daha zenginleştireceğinin altını çizerek konuşmayı sonlandırdım.

7 Mart 2010

Günümüzde yaşadığımız gezegen ve insan yaşamı üzerindeki olumsuz etkileri açısından iklim değişikliği insanlık için giderek büyüyen bir kaygıya dönüşmüştür. Bazı çıkar grupları tarafından örgütlenen inkarcı yaklaşıma rağmen sera gazlarının sebep olduğu global ısınma iklim değişikliğinin belirleyici sebebi olarak görülmektedir.

Sera gazlarıyla kastedilenin ne olduğunun anlaşılması açısından şöyle bir açıklama yapılabilinir. Bilindiği gibi güneş ışınları yeryüzüne çarparak taşıdığı ısı enerjisi ile dünyanın hava ve iklim koşullarını belirler, yani yeryüzünü ısıtır. Yeryüzü ise kendisine çarpan bu enerji yüklü ışınları uzaya geri yansıtır. İşte geri ışınlanan bu enerji atmosferdeki bir takim gazlar – bunlar su buharı, karbondioksit, metan (CH₄) ,nitrous oksit (N₂O), ve benzerleri olabilir- tarafından tutulur ve enerjinin atmosferde bir tabaka halinde biriktirilir. Biriken bu enerji dünyayı çevreleyerek ısınmasını arttırır, bu anlamda sera etkisini gösterir. İşte sera gazı kavramı adını buradan alır.

Fakat işin doğrusu, sera gazlarının birçoğunun varlığı yaşamsal öneme sahiptir. Eğer atmosferde sera gazlarından oluşan bir tabaka bulunmasaydı güneşten yere gelip tekrar geriye yansıyan ısı enerjisi atmosferde kaybolup gideceği için yeryüzünün ortalama ısısı çok daha düşük olacaktı. Ama eğer sera gazları etkisi olması gerekenden daha güçlü ise bu defa da dünya insanlar, bitkiler ve hayvanlar için daha az yaşanır bir hal alacaktır. İşte, bu gün içinde bulunduğumuz kaygıya sebep olan durum tamda buna denk düşmektedir. Bundan dolayıdır ki günümüzde insanlık sera gazlarının sebep olduğu global ısınmanın yol açtığı doğal felaketlerle karşı karşıya kalmaktadır.

Durum böyle olunca da gözler sera etkisi yaratan gazlara yönelmektedir. Konuyla ilgili tartışmalar daha çok sera gazlarının ki ağırlıklı olarak karbondioksit gazinin oluşumunda etkili olan faktörlerin kaynağının ne olduğu üzerinde yoğunlaşmıştır. Tartışmada tarafların biri insan faktörünün etkisine işaret edip, bir an önce bu olumsuz etkilere son verilmesi gerektiğine vurgu yaparken diğer grup ısınmanın dünyanın oluşumundan günümüze değin belli aralıklarla yaşana gelen doğal bir evre olduğunu ve gezegenimizin daha önce olduğu gibi bu defada bu değişimi uygun bir şekilde atlatabileceğini ifade ediyorlar!

Buna karşılık global ısınmanın insan kaynaklı sera gazlarından etkilerinden kaynaklandığını ileri süren gurup, söz konusu ısınmanın yarattığı iklim değişikliğinin ortaya çıkardığı doğal tükenişin dünya tarafından kendiliğinden önlenebilirliği konusunda çokta iyimser olmadığını görüyoruz.

Aslında bu grupta volkanlar, depremler gibi doğal olaylardan kaynaklanan bir global ısınmanın varlığını ve dünyanın bu durumu idare edebilecek bir dengeyi yeniden oturtabildiğini kabul ediyor ama bununla birlikte grubun özellikle endüstri devriminden sonra ortaya çıkan insan faaliyetlerinin mevcut dengeyi aleyhinde bozduğu düşüncesidir. Örneğin: maden ve petrol gibi fosil yakacakların ulaşım, ısınma, elektrik ve üretimde kullanımında atmosfere yoğun bir karbondioksit salınımı yapılmaktadır. Tarım alanları yaratmak için ormanların ortadan kaldırılması gibi faktörlerin de katkısıyla yol açılan insan kaynaklı karbon salınımının ortaya çıkardığı sera gazı oranının bu gün ulaştığı seviye 650 bin yıl içerisinde yaşanılan en yüksek seviyededir.

Günümüz bilim adamları ağaç gövdelerindeki halkalardan, mercan kayalıklardan ve antartikada buzullardan aldıkları örnekler üzerinde yaptıkları çalışmalarla 650 bin yıl öncesine kadar geri giderek atmosferdeki gaz konsantrasyonunu ölçebilmekte ve bu günün gaz seviyesi ile bir kıyaslama yapabilmektedirler.

Buna göre dünya 1880’den beri ısınmaktadır. En hızlı artış 1970 den itibaren görülmeye başlandı tespit edilebilen en sıcak 20 yıl 1981 yılından itibaren geçen süre içinde yaşandı. Bunun en sıcak 10 yılı son 12 yıl içersinde yaşandı. Görüldüğü gibi sürekli ve istikrarlı bir artış kaydedilmektedir. Sürekli artarak yaşanan ısınmanın önemli bir kısmını okyanuslar emdi ve sonucunda okyanusların 1969 yılından bu yana 0.302 fahrenayt derece ısındığı gözlendi  Antartika ve Grönland da bulunan buz tabakaları üzerinde yapılan gözlemlerde buz tabakalarında kaygı verici bir artışla erimelerin olduğu fark edilmiştir. 2002 ve 2006 yılları arasında Grönland buzulları her bir yıl 150 ile 250 kilometre küp buzul kaybederken bu oran Antratika da 152 kilometre küp olmuştur. Buzullar sadece Artartika ya da Grönland`da değil dünyanın her yerinde küçülmektedir Bunu Alp, Himalayalar, Alaska ve Afrika`dada görebiliyoruz. Global ısınma sonucu yeryüzüne düşen kar ve yağmur miktarında değişiklik olduğu gibi buharlaşma oranında da değişiklik tespit edildi. Ekvatora yakın okyanuslar da tuzlanma oranında artış olurken ekvatordan daha uzak enlemler içinde kalan sularda görülen tuz oranındaki düşüş bu değişimin bir sonucu olarak açıklanmaktadır.

Söz konusu değişimlerin doğa ve insan yaşamını tehdit eder şekilde katlanarak büyüdüğü belirlemesi bilimsel verilerle desteklenen bir öngörüdür. Yapılan çalışmalarla elde edilen uyarılar her gün daha korkutucu uyarılarda önümüze getirmektedir.

Örneklendirecek olursak Kuzey Amerika da yaşanan sıcak hava dalgalarının şiddet ve suresinin artması, Latin Amerika; Doğu Amazonlarda zaman içersinde yağmur ormanları ile savanaların yer değiştirmesi böylece biyolojik canlı türlerinin tehlike altına girerek bazı türlerin yok olması, enerji üretimi tarım ve insan ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli su kaynaklarının yetersiz hale gelmesi Avrupa; iç bölgelerde sel baskını riski, kıyı bölgelerde şimdi olandan daha sık su baskınları, fırtınalardan kaynaklanan erozyonlar ve deniz seviyesinin yükselmesi, dağlık bölgelerdeki buzulların erimesi ve kış sporlarının ortadan kalkması, yoğun bir canlı türü kaybı, Güney Avrupa`da tarım ürünlerinin veriminde düşüş ve Afrika; 2020 yılına gelindiğinde 75 ile 250 milyon arasında değişen bir insan nüfusunun susuzluktan etkilenmesi varsayılıyor. Doğal yağmurlarla sulanan tarım alanlarının %50 sinin ürünlerinde aşırı bir düşüş yaşanacağı varsayılıyor. Sonuç olarak ta açlık tehlikesi riskinin artış beklenmektedir.

Asya; 2050 yılına gelindiğinde Orta, Güney, Doğu ve Güneydoğu Asya da içilecek su sorunun yaşanacağı öngörülüyor. Buna karşılık kıyı bölgelerde su baskınları riski artması beklenmektedir. Kıtada beklenen kuraklık ve su baskınları dolayısıyla yaşanacak salgın hastalıklardan dolayı yüksek oranda can kaybı olacağı varsayılıyor.

Her ne kadar madencilik, petrol ulaşım gibi bir takım endüstri çevrelerinin hareketlendirip propagandaya soktuğu kesimlerin büyük bir ısrarla yaşanan global ısınmanın dünyanın daha öncede yaşadığı doğal süreçlerden biri olduğunu empoze etmeye çalışsalarda mevcut veriler durumun ve yaşana gelişmelerin doğal karşılanacak ve kendi haline bırakılacak kadar rahat olmadığını gösteriyor. Bu nedenle dünyada katlanarak artan bir çevreci hareket hiç vakit kaybetmeden harekete geçilmesi ve artık dönüşü olmayan bir sürece girmeden gerekli tedbirlerin alınmasını haykırmaya bunun için gerekli baskıyı oluşturabilmek için bulabildikleri her türlü silahı kullanmaya çalışmaktadır.

Daha düne kadar yapacak bir şeyi olmamasının sıkıntısıyla kendine ilgi alanı yaratmaya çalışan bir avuç küçük burjuva olarak görülen çevreci hareket bu gün artık yoksulların, açların, kadınların, çevre felaketlerinden dolayı mülteci olmuş halkların ve hatta bu halkların hükümetlerinin de aktif katılımı ile artarak çoğalmakta ve uluslararası karar alma mekanizmalarını tedbir için zorlamaktadırlar.

Hep daha sonraki zamanların sorunu olarak görülen ve bir türlü gündeme alınmayan çevre sorunu ne yazık ki ne sınıf hareketinin nede Kürt ulusal hareketinin gündeminde kendine ciddi bir yer açamamıştır. Devletlerin aşırı silahlanma ve bölgesel savaşların yarattığı sosyal siyasal yada ekonomik tahribatlar gündem konusu edilirken bunların çevre üzerinde yarattığı telafi edilmesi neredeyse imkansız tahribatlar hakettigi ilgiyi görememiştir. Hiroşima, Nagazaki ve kendimizden bir deneyim olan Halepce bunun iyi bilinen örnekleridir.  Tabii bunda Sovyet anavatanın savunulması esasından hareket eden bir sosyalizm anlayışının kendi ihtiyacından doğan bir cevre programının bütün dünya sınıf hareketleri üzerinde yarattığı manipülasyonun da etkisi var.

Benzer bir etkilenmenin Türk ve Kürt karakterli sınıf hareketlerine de angaje edilmiş olduğunu gözden kaçırmamak lazım. Bunlar ciddi olarak değerlendirilmeyi bekleyen meselelerdir. Bu konudaki kendi görüşlerimi bir başka yazımda ifade etmek üzere şimdilik bütün okurlarıma yaşadığımız gezegende çevre anlamında olup bitenlere daha çok ilgi göstermeleri ve geri dönüşü olmayan bir gidişatın durdurulması mücadelesinde gerekli sorumlukları almaları konusunda tereddüt göstermemeleri çağrısı yaparak iyi günler diliyorum.

5 Mart 2010

ziynetdida@hotmail.com

İfade özgürlüğünün genişletilmesi doğrultusunda gösterilen çabalar, ifade özgürlüğünün genişletilmesi gereğine vurgu yapılması açılımın önemli bir yönüdür.

Açılım politikalarının yaşama geçirilmesi sürecinde, son aylarda yaşanan bazı olaylara dikkat çekmek gerekir. 19 Ekim 2009’da Kandil’den 8, Mahmur’dan 26 PKK’li Habur’dan giriş yapmıştı. Bunları, büyük kalabalıklar coşkuyla, sevinçlerle karşılamıştı. Bu sevinç Nusaybin, Kızıltepe, Diyarbakır gibi alanlarda da sürmüştü ama bu olaylardan hemen sonra Kürt kitlelerinin bu sevinci, coşkusu çok görülmüş, bunu karartmanın yolları aranmaya başlanmıştı. Bundan iki ay kadar sonra, Aralık 2009 sonlarında KCK operasyonları başladı. Demokratik Toplum Kongresi üyeleri, belediye başkanları, çeşitli sivil toplum kurumlarında çalışanlar gözaltına alındı. Gözaltına alınanlar kelepçelenerek tek sıra halinde mahkemeye götürüldü. Belediye başkanlarını tek sıra halinde dizmek, bunu görüntülemek, bu görüntüleri basına servis etmek önemli bir çabaydı. Açılım sürecinde böyle bir uygulamanın gündeme gelmesi, açılım anlayışını, açılım düşüncesini zedeleyecek önemli bir durumdur. Bugün 1500 civarında Barış ve Demokrasi Partisi üyesi tutukludur.

Demokrasilerde temsil önemli bir konudur. Halkın iradesinin parlamentoya yansıması istenir. %10 barajı bu konuda büyük bir engeldir. Bu oranın %3-4 gibi sayılara düşürülmesi gerekir. Hükümetin bu konuda bir çaba göstermemesi, hatta %10 barajında ısrarlı olduğunu vurgulaması, açılım düşüncesiyle ve uygulamasıyla bağdaştırılabilecek bir durum değildir.

Açılım anlayışıyla çelişen başka bir süreç de Kürt çocukların gözaltına alınması, tutuklanması, haklarında davalar yürütülmesidir. Soruşturmalarla karşılaşan 3000’in üzerinde çocuk vardır, 1500 civarında Kürt çocuk tutukludur.

Açılım politikasının yaşama geçmesini engelleyen temel olguysa PKK ile ilgili olarak dile getirilen tasfiye anlayışıdır. Hükümet sık sık PKK’nin tasfiye edileceğini söylemektedir. PKK’nin tasfiye edilmesi gibi bir amaç saptamak, böyle bir amaca ulaşmak için çaba sarf etmek yanlıştır. Bu mümkün de değildir. Bu, enerjinin boşa harcanması demektir. Üstelik sorunları ağırlaştıran, ortamı daha da geren bir durum yaratır. Kürt sorunu, devletin, hükümetin Kürtleri, Kürtçeyi inkarıyla, Kürtlerin doğal haklarının gasp edilmesiyle başlamış bir sorundur. İnkar, imha, asimilasyon politikasında ısrar etmek zamanla sorunu ağırlaştırmış, yaygınlaştırmıştır. Gerilla mücadelesinin temelinde inkar, imha ve asimilasyon politikaları vardır. Bu, gasp edilen doğal hakları elde edebilmek için başvurmak zorunda kalınan bir harekettir. Binlerle ifade edilen “faili meçhul” cinayet, köylerin yakılması, yıkılması, ormanların yıkılması, doğanın tahribi, temel geçim kaynaklarının tahribi, ailelerin yerlerini yurtlarını terke zorlanmaları, bu inkar, imha ve asimilasyon politikalarının, bunların ısrarla uygulanmasının bir sonucudur. “Faili meçhul” cinayetlerin failinin devlet olduğu zaten biliniyordu. Ergenekon ve JİTEM soruşturmaları, yargılamaları sürecinde Kafes, Balyoz gibi darbe planlarının deşifre edilmesi sürecinde bu bilgi çok daha açık bir şekilde ortaya çıkmıştır.

Kürt açılımı çerçevesinde devletin, hükümetin tek taraflı olarak atacağı adımlar şüphesiz vardır. Üniversitelerde Kürdoloji enstitülerinin, Kürt dili ve edebiyatı bölümlerinin açılması; Kürt alfabesinin tanınması; Q, W, X, Ê gibi harflere özgürlük verilmesi; Kürtçe köy, belde, mıntıka isimlerinin iade edilmesi; çocuklara Kürtçe isimler verilmesi konusundaki her türlü engelin kaldırılması; anadilde eğitimin yaşama geçirilmesi; özel kurumların Kürtçe radyo ve televizyon yayını yapabilmeleri bunlar arasındadır. Bunlar, devletin, hükümetin kendi iradesiyle yaşama geçirebileceği konulardır. Ama bir de PKK sorunu vardır.  Bu konuda Barış ve Demokrasi Partisi ile PKK’lilerle görüşülmeden kalıcı, sağlıklı çözümlere ulaşılamaz. “PKK tasfiye edilecek” anlayışı yanlıştır. Bunun mümkün olmadığı, hükümet ve devlet tarafından da anlaşılmış olmalıdır. Bu konuda ısrarlı olmak devleti ve hükümeti, kendi iradesiyle atabileceği adımlar konusunda da hareketsiz bırakabilir.

Anayasa Mahkemesi 11 Aralık 2009’da Demokratik Toplum Partisi’nin kapatıldığını açıkladı. Bunun da açılım politikasını zedeleyici bir unsur olduğu açıktır.

Dinsel sağın duygu ve düşünce içeriğine bakmak da önemlidir. Türkiye’de dinsel sağ Türk milliyetçisi bir dinsel sağdır. Bu, devletin sistematik politikalarıyla oluşturulmuş bir milliyetçi sağdır. Devlet PKK mücadelesi başlar başlamaz dağa çıkışları, hareketin kitleselleşmesini engellemek için dinsel kurumları geliştirerek halkı oyalama yolunu seçmiştir. Dinsel radyoların, dinsel televizyonların, dinsel yayınevlerinin, dinsel vakıfların organize edilmesinde devletin bu anlayışının çok büyük bir rolü vardır. Dinsel sağın Türk milliyetçisi bir sağ olarak gelişmesinde devletin bu politikaları önemli bir işleve sahip olmuştur. Bu, Adalet ve Kalkınma Partisi içinde, hükümet içinde, Kürt açılımı politikalarına karşı bir muhalefetin varlığına da işaret etmektedir.

Son iki yıldır Türk siyasal hayatını yakından ilgilendiren, Türk siyasal kültüründe, Türk siyasetinde dönüşümler yaratan bir sürece de değinmek gerekir. Bu sürecin, Kürt sorununun algılanmasında önemli değişiklikler yaratacağı açıktır. Ergenekon ve JİTEM çerçevesinde geliştirilen soruşturmalar ve davalar, son olarak Balyoz operasyonu çerçevesinde gelişen soruşturmalara bakmak bu açıdan anlamlıdır. İttihat ve Terakki’den beri Türk siyasal hayatında halk tarafından seçilmiş kurumların, parlamentonun, hükümetin, siyasal partilerin ciddi bir ağırlığı yoktur. Siyasal hayatı, iç politikayı, dış politikayı belirleyen, yönlendiren temel kurum ordudur. Kürt sorunu, Ermeni sorunu, Kıbrıs sorunu, Alevi sorunu gibi temel sorunlarda bu açık olarak böyledir. Ordunun belirleyici ve yönlendirici bu durumu, yargı, üniversite gibi devletin temel kurumları tarafından, devlet bürokrasisi tarafından aynen benimsenmektedir. Türk siyasal hayatında esas iktidar ordudur. Halk tarafından seçilmiş kurumlar, parlamento ve hükümet ancak esas iktidar sahibi olan ordu nezdinde kabul görebilmek için çaba sarf ediyor. Ordunun güdülen siyaset üzerinde bu kadar belirleyici olmasının, dokunulamaz, eleştirilemez, soruşturulamaz olmasının demokrasi teorisine aykırı bir durum yarattığı besbellidir. Bugünkü hükümet ise, Adalet ve Kalkınma Partisi hükümeti ise, “oy almış, tek başına hükümet kurabilmiş bir parti iç politikada ve dış politikada daha belirleyici ve yönlendirici olabilmelidir” anlayışındadır. Bugünkü hükümet, askerlerin siyaset üzerindeki rolünün geriletilmesi anlayışı içindedir. Bu gelişmelere ise ordunun yanında, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay gibi, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu gibi yargı organları, üniversite şiddetle karşı durmaktadır. Hükümeti engellemeye çalışmaktadır. Sarıkız, Ayışığı, Yakamoz, Eldiven gibi darbe planlarının, Kafes, Balyoz gibi darbe planlarının hükümete karşı yapıldığı, hükümeti düşürmek için yapıldığı besbellidir. Basın ise bu süreçte daha çok darbe planları lehinde yer almaktadır.

Yılda iki defa toplanan Yüksek Askeri Şura’da “irtica” nedeniyle bazı personelin ordudan ihraç edildiği vurgulanmaktadır. Ama darbe planları hazırladığı, darbeye teşebbüs ettiği gerekçesiyle herhangi bir ordu personelinin işine son verildiği görülmemiştir. Sarıkız, Ayışığı Yakamoz gibi darbe planlarının 2003-2004 yıllarında hazırlandığı anlaşılmaktadır. Kafes, Balyoz gibi darbe planlarının daha yeni yapıldığı, son yıllarda yapıldığı görülmektedir. 23 Şubat 2010’da gözaltına alınan, tutuklanan orgenerallere bakıldığında bu generallerin 2003-2004 yıllarında daha küçük rütbelerde oldukları anlaşılmaktadır. Ama darbe planları hazırlamanın, darbeye teşebbüs etmenin rütbece yükselmeye engel olmadığı görülmektedir.

Darbe planlarının deşifre edilmesi, bu konuyla ilgili soruşturmaların, davaların kararlılıkla izlenmesi, Türk toplumundaki bazı kesimler tarafından, aydınlar tarafından sivil darbe olarak algılanmaktadır. Darbe planlarının deşifre olmasından, ordudaki cunta ilişkileri üzerine gidilmesinden rahatsız olanlar “sivil darbe gelişiyor” şeklinde bir propaganda yürütmeye çalışmaktadırlar. Hükümeti sivil darbe yapmakla suçlamaktadırlar. Kendisi, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın kapatılma tehdidiyle karşı karşıya olan bir parti nasıl sivil darbe yapabilir? Orduyu yanına almamış bir hükümet sivil darbe yapabilir mi? Hâlbuki sivil darbe, Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aranan 367 dayatmasıyla, Anayasa Mahkemesi tarafından alınan “askerler askeri mahkemede yargılansın” kararlarıyla, sivil darbe hükümete karşı yapılmaktadır. Bu kararların hükümetin işini zorlaştırmak, giderek hükümeti düşürmek gibi bir amacı olduğu açıktır. Bu bakımdan bu süreçte hükümetin işini zorlaştıracak gelişmelerden uzak durmak gerekir.

Son günlerde hükümet Anayasa değişikliğinden, bunun gerekliliğinden söz etmektedir. Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı Deniz Baykal ise Anayasa değişikliğini, Anayasa Mahkemesine götüreceğini ve değişikliği iptal ettireceğini söylemektedir. Bu, seçimlerde ne kadar oy toplarsa toplasın hükümetin anayasa değişikliği yapamayacağı anlamına gelmektedir. Sivil darbe bu olsa gerekir.

Bütün bu gelişmelerin temelinde Kürt sorununun çözümsüz bırakılması gibi bir neden vardır. Bu gelişmeler en çok da yargı kurumu üzerinde yıpratıcı bir etki yaratmaktadır. Suç ve ceza normlarının Türklere ve Kürtlere göre farklı farklı oluşturulması bu süreçte yaşanmaya başlanmıştır. Hırant Dink’i katleden bir kişi çocuk mahkemesinde yargılanırken, panzerlere, polislere taş atan Kürt çocukların ağır ceza mahkemelerinde yargılanması dikkate değer bir olaydır. Kürt çocuklarının taş atması ağır cezai yaptırımlarla karşılanırken, Kürtlere taş atılmasının suç sayılmaması yine dikkate değer olmaktadır. Yargı kurumu içinde farklı suç ve ceza normlarının gelişmesi, yargı organının adalet duygusunu çürütücü bir etki yaratmaktadır. Çifte standartlı düşünce ve davranış, tutum sadece yargı kurumuna mahsus değildir. Türk basınının, Filistin’de İsrail tanklarına, güvenlik güçlerine taş atan çocukları “Arafat’ın generalleri” olarak andığı hatırlardadır.

5 Mart 2010

Nasıl Bir Kurdoloji?

Hükümetin Kürtlerle ilgili “Açılım” paketinde Kurdoloji’lerin kurulması gereğide önemle belirtiliyor.  Bir şekilde, YÖK de, bazı Üniversitelerin ‘Kürtçe Araştırmalar Merkezi’ açma talebine onay verdi.

Akademik çevrenin nasıl bir Kurdoloji üzerine konuşması, onun nitelik, yapı ve alanının açıklığa kavuşturulması gerekiyor. Oluşturulacak Kurdoloji, Kürtlerle Türkler arasındaki siyasi ve ideolojik çatışmanın ötesinde, bir bilim olabilecek mi? Yoksa, hakim devlet söyleminin Kürtler hakkındaki spekülatif ve uydurma tezlerine bilimsel kılıflar bulma işlevi mi görecek?

Doğrusu, bugüne kadar devam eden zihniyet ve devlet söylemini göz önünde bulundurarak konuşursak, bu soruların cevabı açıktır; Kurdoloji ne bilimsel çalışmalar yapacak, ne de gerçek bilim adamı ahlakına sahip insanlarla çalışacak, sadece mevcut ideolojik söylemin öne sürdüklerine akademik etiket kazandıracaktır.  Yapı olarak kapsamlı bir alanı değil, sadece günün siyasi ihtiyaçlarına araç olacak, alan olarak da kendisini –kürtlerin bir alt kimlik olarak kurgulanması söylemine hizmet edecek şekilde kısır bir işleve angaje edecektir.

Benzer bir Türk “Kurdolojisi” vardı.

Aslında, “Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü” resmi Türk ideolojisine uygun bir “Kurdoloji” enstitüsü olarak çalışıyordu. Kürtler üzerine çalışma yapmak için bir çok imkana sahip olan; arşivlere girme hakkı olan bu çevre, Kürtler üzerine yaratılan bir çok mit ve spekülatif düşüncelerin sebebi oldular. Kürt dili, tarihi, kökeni, siyaseti, gelenek ve görenekleri, kültürü üzerine haddinden çok yalan ürettiler. O “Kurdoloji”, Kürt dilinin olmadığı, tarihinin yabancı devletler tarafından kandırılmış ihanetten ibaret olduğunu, “Kürtlük” denen şeyin bozulmuş Fars, Arap, Türk karışımı bir şey olduğunu kurgulayan ve gözden düşürmeye çalışan bir yalan fabrikası rolü gördü. Bu şekilde, Kürtçenin 300 kelimeden ibaret bir dil olduğu tezlerini üniversitelerde savunarak profesör, doçent ve doktor olmuş sözde bilim adamları var, casusluk raporlarını tez olarak sunarak akademik, âlim unvanı almış yüzlerce insan var.

Devletin ötekileştirici Kürt söylemine “bilimsellik” görünümü vermek için bu çevrenin denemediği sahtekârlık kalmadı. Bu itibarsız zevat, Kürtlerle ilgili yazdıkları kitaplara, kendi isimleri yerine,  “itibarlı ötekinin” isimlerini dahi kullandıkları oldu. Sözde Batı Kurdolojisini referans alarak Türk söylemine otorite ve “tarafsızlık” kazandırmaya çalıştılar.

Kürtlükten “rücü etmiş” kişilerin yazdıklarını “itibarlı batı” dillerinden çevirerek dünya kütüphaneleri ve üniversitelerine Kürt âliminin Kürtler üzerine tezleri olarak dağıttılar.

Onlar, hatta Evliya Çelebi’nin Seyahatnamelerini yayınladıklarında, örneğin şu Bitlis Beyi Abdal Han’dan neden bu kadar çok bahsetmiş olduğuna kızarak “bilimsel editörlük” yapmış, Kürtleri medeni bir görünümde gösterecek tespit, anlatım ve ifadelerden özenle kaçmaya çalışmışlardır. .

Bu “Kurdologların” Kürtler üzerine ürettikleri yalanlar ders kitaplarına girmiş, Türkiye’nin gerçeğin tersi bir Kürt tasavvurunun (ki bu kürde karşı aşağılamayı, küçük düşürmeyi, kin ve nefreti, dolayısıyla oluşturmaktadır), oluşmasına yardımcı olmuştur.

Oluşturulacak Kurdoloji’ye, bugün daha ziyade Kürt muhayelitesinden kopuk, “emprik bir olgu” konusu olarak bakan ve onu İslami kimliğe hizmet edecek alan gören bir zihniyetin varlığı da açıkça görülüyor. Belirtmek gerekir; Kürt varlığını sadece İslami bağlamda ele alacak bir Kurdoloji, yeni başka mit ve manipülasyonların sebebi olabilir.

Türkiye’de, son 10-15 yıl içinde en çok kullanılan konulardan biri; Kürt realitesi” konusudur. Mas-medya’nın, yayın ilan ve reklâmlarının şablona dönüşmüş ifadeleri; “Kürt realitesine yeni bakış”, “işte Kürt tarihine ışık tutan eser”, bütün bu eserlere kurdolojik inceleme etiketi takılmakta ve Kürtler her yeni “kurdolojik inceleme” ile her gün yeniden ve yeniden keşfedilmektedir. Ne var ki, kurdoloji’ye olan bu “sosyolojik ihtiyaç” ve ilgi, akademik ihtiyaç ve ilgiye dönüşmemiş, Kürt incelemeleri ciddi akademik alanlar yaratmamıştır.

Türkiye’de akademik samimiyette bir Kurdoloji açılacak ise, işe nereden başlanmalı?

Önce, İsmail Beşikçi’den özür dilemek gerekir. İsmail Beşikçi Akademik alanda Türkiye’de ilk Kürt araştırmasını yaptı ve bu nedenle, Üniversiteden atıldı. Bu çalışmalarından ötürü yıllarca cezaevinde yattı. İsmail Beşikçi’nin akademik itibarını resmi olarak geri iade etmek bir yana, O’nun ismi oluşturulacak bir Türkiye Kurdolojisiyle birlikte anılmalıdır.

“Yaşayan Diller” yerine, İsmail Beşikçi Enstitüsü demek mümkündür.

Bu tartışma Kurdoloji’yi hangi kürsü ve hangi dala bağlamamız tartışmasıdır da. Bilindiği gibi, Avrupa’da Kurdolojik çalışmalar İranoloji’nin bir parçası olarak yapılanmıştır. Kurdoloji’nin Genel İranoloji çalışmaları içinde ele alınması kuşkusuz, kürtçenin İrani dillerden olması ile izah edilir.

İranoloji, kendisini devletle sınırlandırmasa idi, kurdoloji çalışmaları İranoloji içinde kalacaktı. Aslında, İranoloji oluşurken, bugünkü “İran” ismi henüz bir devletin ismi olarak yoktu. İranik dünya Acem devletinin sınırlarından çok daha geniştir ve eski Arya’yı anlatır. Günümüzde, İranoloji, gittikçe kendisini İran devletinin kimlik çerçevesi ile bağlamlamaktadır; bu kendisince, özellikle kurdolojinin ayrışmasını zorunlu kılmaktadır. Geçmişte, iranoloji ile ilgilenenleri aynı zamanda kurdolog olarak saymamız mümkün idi, ama bugün bunu göz önüne getirmemiz gittikçe zorlaşmaktadır.

Bu açıdan bakıldığında, Kurdoloji’nin Türkiye Üniversitelerinde nereye oturtulacağı tartışması, bizler için Kurdoloji’nin olması gereken yeni durumu ve perspektifinin tartışılması için bir olanak ve vesile oluşturuyor.

Kurdoloji’yi interdisipliner bir alan olarak düşünmek gerekir. Eğer Kurdoloji Kürt olayını inceleyecek ve öğretecekse, Kürt dilinden Kürt düşüncesine, etnografyasından sosyolojisine, tarihsel durumundan siyasal gerçekliğine, müziğinden şiirine,  sosyal ve humaniter bilim dallarının tümünü kapsamalıdır. Bugün Kürt dünyasında hayatın her alanında bir yoğunlaşma var ve bütün bunlar gerçek bir Genel Akademik Kurdoloji içinde incelenme ve öğrenilme konusu olabilir.

Kısacası, Kurdoloji derken, onunla neyi amaçladığımızı bilmek önemlidir. Bu anlamda, akademik çevreler; nasıl bir Kurdoloji sorununu tartışmaya açmak zorundadırlar. Kurdoloji sadece linguistik bir dal olarak mı ele alınacak, sadece Kürtçe öğretmen yetiştiren bir eğitimi mi esas alacak, yoksa daha geniş bir Genel Kurdoloji yapısı olarak Kürtleri içeren her alanda Akademik çalışmaları esas alan bir alan olarak mı düşünülecektir. Her iki durumda da Kurdoloji’yi geleneksel orientalist zihniyetin sınırlayıcı, daraltıcı anlayışına teslim etmemek gerekir.

Kurdoloji kime hizmet edecek?

“Kürt realitesi”nin bilimsel bir şekilde, bütün boyutları ile aydınlatılmasını amaç edinen Akademik Kurdoloji Türkiye’de Kürt-Türk ilişkisini kökten değiştirecek bir etkiye sahiptir. Akademik Kurdoloji Türk toplumundaki Kürtler üzerine oluşturulan mitlerin ortadan kalkmasına yardımcı olabilir. Kürtler ile Türkler arası ahlaki bir diyalog’un örülmesine, Kürt kimliğinin daha gerçekçi ve dayanıklı değerler üzerinde oluşmasına yardımcı olabilir.

Aslında, Kapsamlı Akademik Kurdoloji,  Türk’ün kendisini tanıması için de zorunludur.

Hiç kimsenin akademik Kurdolojiden korkmaması gerekir; çünkü bilimden korkan onun bedelini sonradan daha ağır ödüyor. Bu nedenle, Kurdoloji üzerindeki siyasi ve ideolojik hesap ve baskılardan vazgeçmek gerekir; akademik çalışmanın otonomisi ve özgürlüğüne imkân tanımak gerekir.

“Peki, böyle bir Kurdoloji için bilim adamlarımız var mı?”, sorusu da bununla bağlantılıdır; otonom özgürlüğü garanti edilmiş bir akademik kurdoloji için yetkin akademikerler bulmak imkânsız değildir. Yeter ki öçlüleri siyasi sınırlamalara tabi tutulmasın.

Doğru bir Kürt tanımlaması olmadığı için Kurdoloji nereye konulacak, nasıl adlandırılacak, nasıl olacak, neleri kapsayacak gibi soruların cevabı da belli değildir. Ancak, kapsamlı ve akademik ciddiliği olan bir Kurdoloji Kürt sorunun doğru bir şekilde tanımlanması ve onun “sorun” olmaktan kurtulması için de hizmet edebilir.

Not: Kurdoloji konusunu ileride farklı açılardan tekrar ele alacağım.

Kaynak: http://www.bitlisnews.com/yazar_detay.php?id=142

Türk devlet sistemi, halkın istemlerinin temsiline olanak tanımaz. Devlet kurumları (askeri ve sivil bürokrasi, yargı ve parlamento), resmi ideolojiyi savunmak, korumak ve kollamakla mükelleftir. Aynı zamanda her kurum, diğer kurumların muhtemel “sapmalarına” karşın tetikte olmak zorundadır. Örneğin Anayasa Mahkemesi Parlamentoyu, Cumhuriyet Başsavcılığı siyasi partileri, HSYK (Hakimler Savcılar Yüksek Kurulu) yargıyı, Danıştay yürütmenin icraatlarını, militarist bürokrasi bütün devlet kurumlarını denetlemek ve gerektiğinde hizaya getirmekle görevlidir.

Türk devlet sisteminde halk potansiyel suçludur. Sadece “suçlu” olarak görülen Kürtler değildir; Kürtler, düşman kabul edilmiş ve bütün plan ve programlar, bu tespite istinaden yapılmıştır. Kürtlerin dışında kalanlar da güvenilmezdir ve “devletin idaresi bunlara teslim edilmeyecek kadar” önemlidir. Bundan hareketle devletin görünen ve görünmeyen kurumları, açık ve gizli anayasası (Milli Siyaset Belgesi), yasaları ve gizli sahra talimatnameleriyle yürütülen bir aygıta dönüştürülmüştür. Bu aygıt, kendini taşıyamaz hale gelmiştir. Enerji koridorunda yer alan Türkiye’nin dünyaya uyumu gündemdedir ve ideolojik devlet yapılanmasının ıslah edilmeye ihtiyacı vardır.

Bu anlamda son iki haftada oldukça çarpıcı gelişmeler meydana geldi. Geçen hafta, HSYK (Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu), Erzurum Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen Ergenekon soruşturmasına müdahale etti ve soruşturmayı yürüten dört savcının yetkilerini elinden aldı. Akabinde “Balyoz Darbe Planı” kapsamında, 49 emekli veya muvazzaf subay gözaltına alındı. Bunlardan otuz küsur muvazzaf ve emekli subay tutuklandı.

Geçen haftaya damgasını vuran olay, şüphesiz ki HSYK’nin Erzurum’da sürdürülen Ergenekon Soruşturmasına yaptığı müdahaledir. Bu yazımızda HSYK’nın yapısı ve icraatları üzerinde duracağız. HSYK’nin aslî görevi, yargıyı sıkı denetim altında tutmak, resmi ideolojiyi “hakkıyla” özümseyememiş unsurları ayıklamak, yargılamalarda muhtemel “sapmaları” bertaraf edip “uyumu” ve “yekpareliği” sağlamaktır. Her devlet kurumu gibi HSYK da kendisini devletin sahibi kabul eder; Kemalist ideolojiyle bezenmiş “kutsal yapıyı” koruma amacına dönük olarak muhtemel aşınmalara karşı koruma zırhını güçlendirecek önlemler alır. Bunun en iyi yolu “sızmalara” karşı içeriyi sağlam tutmaktır. Bu nedenle HSYK’nin kararları, tıpkı Askeri Şura Kararları gibi yargıya kapalıdır.

Bunun en iyi örneği Van Savcısı Ferhat Sarıkaya’nın başına gelenlerdir. Devletin resmi görevlileri Şemdinli’de Umut Kitapevini bombalarken halk tarafından yakalanır. Soruşturmayı Van Özel Yetkili Savcısı Ferhat Sarıkaya yürütür ve zanlılar hakkında hazırladığı iddianamede sanıkların yalnız olmadıkları, üst makamlarca (dönemin Genel Kurmay Başkanı kast ediliyor) korunduğu iddia edilir. Bunun üzerine dönemin Genel Kurmay Başkanı’nın talimatıyla HSYK harekete geçer, Van Savcısı Ferhat Sarıkaya meslekten (avukatlık dahil) ihraç eder. Söz konusu dava Van Askeri Mahkemesi’ne gönderilerek, sanıkların tahliyesi sağlanır.

Van Savcısı’nın apar topar görevden alınması ve Şemdinli Dosyası’nın kapatılmasının iki önemli sebebi vardır.

Birincisi, olayı gerçekleştiren gizli yapının organize olduğu ve devletin üst kademelerine (Genel Kurmay Başkanı kastediliyor) kadar uzandığı iddianamede belirtilmesidir.

İkincisi, davanın Şemdinli’de meydana gelen olaylardan hareketle açılması ve bu illegal yapılanmanın Kürdistan’daki faaliyetlerini kapsaması ihtimali, devletin tüm kurumlarını rahatsız etmiştir. Devletin gizli yüzünün esas pratik faaliyet alanı Kürt coğrafyasıdır ve bu örgütlenme faaliyetlerinin deşifresi sakıncalıdır. Bu nedenle Ergenekon kapsamında yürütülen soruşturmalar ve açılan davalar İstanbul merkezli başlamış ve Kürt illeri bu soruşturmanın dışında tutulmuştur.

HSYK’nin icraatları Van Savcısı’nın görevinden, Erzurum’daki savcıların da yetkilerinin ellerinden alınmasından ibaret değildir. Bu iki olay, kamuoyunun bilgisi dahilindedir. HSYK’nin buna benzer bir dizi icraatı vardır ki kamuoyu bunlardan haberdar değildir. Örneğin 1998 yılında Ağrı İli Ağır Ceza Mahkemesi Üyesi Vahdettin Gümgüm’ün[1] meslekten ihraç edilmesi…

Vahdettin Gümgüm, Ağrı İli Ağır Ceza Mahkemesi Üyesi iken Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun 21.05.1998 gün 1998/130 sayılı kararı ile hâkimlik mesleğinden çıkartılır. Sayın Vahdettin Gümgüm’ü meslekten (avukatlık dahil) ihraca götüren süreç, Ağrı Valiliği’nin 08.12.1987 günlü ihbarıyla başlar. Adalet Bakanlığı’nın 17.12.1987 günlü soruşturma iznine bağlı olarak, soruşturma açılır. Adalet Bakanlığı’nın 11.03.1998 günlü oluruyla hazırlanan fezleke, Hâkim Vahdettin Gümgüm hakkında gereği yapılmak üzere Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na gönderilir.

Hâkim Vahdettin Gümgüm’e isnat edilen soruşturma maddesi: Kusurlu veya uygunsuz ve ilişkileriyle mesleğin şeref ve nüfûzunu, şahsî onur ve saygınlığını yitirdiği…dir.

Fezlekede “Mesleğin şeref ve nüfûzunu ve şahsî onur ve saygınlığını” yitirdiği iddiasına dayanak gösterilen gerekçelerden bir kaçını aktaralım:

“- Ağrı İlinde göreve başladığı tarihten itibaren PKK Örgütü sempatizanı olduğu iddia edilen 19.05.1996 tarihinde ölü ele geçirildiği söylenen Cemil Duman’ın abisi olan Ağrı Baro Başkanı Avukat Eyüp Duman ve yine anılan örgütle yakınlığı bilindiği iddia edilen Avukat İkram Çetinkaya ile samimiyet kurup her yerde birlikte olduğu,

-İl merkezinde bulunan 12. Piyade Mekanize Piyade Tugayı’na ait orduevine kendisinin ve kardeşinin konumundan dolayı girmesi istenmeyen Baro Başkanı Avukat Eyüp Duman’la birlikte gittiği, oyun oynadığı ve komutanların bu gidiş gelişlerinden rahatsız olduğu bu durumu açığa vurdukları belirtilmektedir.

-Vali Muavini’nin tayini nedeniyle verilen veda yemeğinde Kıdemli hakim olarak Komisyon Başkanı sıfatıyla kendisine ayrılan protokoldeki yerine oturmadığı, Baro Başkanı Av. Eyüp Duman ve ailesi ile ayrı bir masada oturduğu, koro halinde Türkçe söylenen türkülere katılmadığı ve yanındakilerle Kürtçe konuştuğu,

-Devletin bölgedeki uygulamalarını eleştirdiği, yöre (Kürt) halkının ezildiğinden bahsettiği”[2] iddia edilmektedir.

Yukarıda belirtilen fiiller, “mesleğin şeref ve onurunu” bozacak nitelikte fiil olarak görülmüştür. Ayrıca, Adalet Bakanlığı’nın 11.03 1998 tarihli Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na gönderilen Düşünce yazısında (fezleke)’in 3. sayfasında soruşturma maddelerinin izahı başlığı altında:

“-Hâkim Vahdettin Gümgüm’ün Ağrı Valiliği tarafından ihbar edildiği,

-Valilikçe yapıldığı iddia edilen istihbarı çalışmalarda Vahdettin Gümgüm’ün Muş Varto İlçesi nüfusuna kayıtlı olduğu yani Kürt kökenli olduğu belirtilmiştir.”

Hâkim Vahdettin Gümgüm’ün hâkimlikten ihracına neden olarak gösterilen ve “mesleğin şeref ve onuru ile bağdaşmayan tutum” olarak iddia edilen yukarıda birkaçının sıraladığımız fiiller, Vahdettin Gümgüm’ün etnik kökeni ve siyasal düşüncelerinden ötürü kendisine dayatılan isnatlardır. “Bununla görüldüğü”, “şunun la oturduğu” isnatları soyut olup, tamamen asıl gerekçeyi örtmeye yönelik çabalardır. Kaldı ki söylenen iddiaların tamamı doğru olsa bile (ki Vahdettin Gümgüm’ün, bunların tamamını yalanladığını da belirtelim) iç hukuk mevzuatına göre suç teşkil etmemektedir.

Ayrıca kişinin yakınlarından veya tanıdıklarından birinin soruşturma geçirmiş olması, cezaların ve suçun şahsiliği gibi evrensel hukuk kuralı dikkate alındığında, hiçbir şekilde kendisini bağlamaz. Bu nedenle Vahdettin Gümgüm ve benzerlerine karşı yürütülen işlemler hukukî bir süreç değil, siyasal bir tavırdır. Esas itibariyle devletin yapısal karakterini ortaya koyar. “Anti-Kürt” refleksle kurgulanan devlet yapılanmasının pratikteki tezahürüdür. HSYK’ye göre Kürt olmak veya bunun bilincinde olmak “mesleğin onur ve şerefini” ortadan kaldırır.

1998’in bugünden farkı, devlet kurumları arasında müthiş bir uyum söz konusudur. Ağrı Valiliği ihbar ediyor, Adalet Bakanlığı jet hızıyla soruşturma açıyor, fezleke hazırlıyor ve Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na sevk ediyor. Akabinde HSYK, meslekten ihraç kararını veriyor. HSYK’nin kararı ile iç hukuk yolları kapanmıştır.

Hâkim Vahdettin Gümgüm’le ilgili HSYK kararı aleyhinde 01.02.2000 gün ve 54516/00 başvuru numarasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde dava açılır. Davanın Avrupa’daki serüveni oldukça ilginçtir. Açılan davada, 1.500.000 ABD Doları maddî, 1.500.000 ABD Doları manevi olmak üzere; toplam 3.000.000 ABD Doları tazminat talep edilmektedir. Tazminat talebi haklı ve yüksek bir meblağdır. Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin dava sonucunda mahkûm olacağı kesin gibidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin dava ile ilgili istediği bazı belgelerin, avukatlar tarafından zamanında gönderilmediği için, dava (kendisinin ölümünden 2 ay sonra) düşmüştür; reddedilmemiştir; ne ki ailesinden öğrendiğimize göre, ailenin zorlamaları neticesi bundan haberdar olmaları ancak 3 yıl sonra mümkün olacaktır. Bu Mahkeme’de ise, bir dosyaya ilişkin tüm bilgi ve belgeler, bir yıl bekletildikten sonra imha edilmektedir. Ortada açıklanması zor bir durum vardır. İhmal mi? Kasıt mı? Bunu bile bilmek olanaklı değil; ancak davanın özelliği ve maddî boyutu dikkate alındığında ihmal edilmeyecek kadar önemli bir dava olduğu kesindir.

Saygılarımla.

26.02.2010

Sayın Nedim DİT’in Vefatının 3. yılında sabık Ağır Ceza Hakimi, Kürt aydını: Vahdettin Gümgüm’ün Anısına adlı makalesi için tıklayın

[1] Vahdettin Gümgüm, 1956 Muş-Varto doğumludur. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. Son olarak görev yaptığı Ağrı İli Ağır Ceza Mahkemesi üyeliğinden, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu kararı ile ihraç edilmiştir. İhracından sonra Muş’ta bir hukuk bürosunda gayrı resmi sıfatla çalıştı. Yılların getirdiği ağır yükün etkisiyle akciğer kanseri hastalığına yakalandı ve 18 Mayıs.2005 tarihinde, tedavi görmekte olduğu Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi’nde vefat etti, aynı günün gecesinde memleketi olan Muş’un Varto ilçesinde defnedildi.

[2] Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvuru dilekçesinden

Elbette tarih insan eylemlerinin bütününü kayıt altına almaz. İnsanların, toplumların hangi eylemlerinin kayıt altına alınacağına karar verecek olan tarihçidir. Tarihçinin hangi eylemleri yazıp – yazmayacağını; hangi kişileri öne çıkarıp, hangi kişileri arka plana iteceğini belirleyen olgu ise, tarihçinin politik duruşudur. Tarihçi tarafsız değildir. Bir devlet, ulus, sınıf v.b. adına hareket eder ve kayıtlarını buna uyarlı bir şekilde tutar. Yapılan tarih ile yazılan tarih çoğu zaman farklıdır, örtüşmez. Yani bir de yazılmayan, tahrif edilen, gizlenen tarih vardır.

İşte Kürt tarih yazımının temel görevi; şimdiye değin yazıl(a)mayan, bilinçli olarak tahrif edilen, gizlenen tarihi; doğru bir metodoloji, sabırlı bir çaba ve sorgulayıcı bir bakış açısıyla gün yüzüne çıkarmak olmalıdır. Çünkü; tarih, bir toplumun/ulusun yaşama tutunduğu köklerdir. Toplumlar bu kökler üzerinde gelişir, gürbüzleşir ve özgürleşirler. Demektir ki; tarih, yalnızca geçmiş değil, asıl olarak gelecektir. Toplumsal hafızadır. Bu nedenledir ki, Sömürgeci Türk Devleti, bütün kurum ve kuruluşları ile Kürt Ulusu´nun hafızasını silmeye odaklanmıştır. Sömürgeci Türk Devleti, Kürt Ulusu´nun özgürlügünü engellemenin tek yolunun,   kendi tarih versiyonlarını empoze ederek onları tarihsiz bırakmak olduğunu çok iyi biliyor.

“Kürtlerin en son ilgilendikleri alan, kendi tarihleridir” ( M. R. Izady) Bugüne kadar Kürt aydın ve örgütleri, Kürt tarihi ile ilgilenmek noktasında hep isteksiz davrandılar. Ulusal uyanışın tarih bilinci ile olan ilişkisini göremediler. Kürt tarihi ile beslenemeyen siyasal tezlerin gelişip-serpilemeyeceğini, çürüyeceğini anlayamadılar. Ne ödenen onca ağır bedellerden sonra yaşadığımız ağır yenilginin tarihsel arka planı ve ne de İttihatçıların “Kürt lider”lerini belirleme geleneklerinin eski ve kirli bir gelenek olduğu henüz bilinçlere çarpabilmiş değil…

Ancak son yıllarda, bazı Kürt aydınlarının Kürt tarihi ile ilgili – sınırlıda olsa-  çalışmalarına tanıklık etmekteyiz. Ne yazık ki söz konusu çalışmalar için “sevindirici” demek noktasından çok uzaktayız. Bu çalışmalardan bir kısmı, yürürlükte olan “Türkiyelilik” programına uyarlı çalışmalardır. Çalışmaların amacı; Kürdistan Ulusal Kurtuluş Mücadelesinin değil, Kemalist politikaların ihtiyaçlarını karşılamaya yöneliktir. “Bin yıllık kardeşlik” politikasının Kürdistan’daki dayanaklarını yaratmaya yönelik çalışmalardır. Nedir ki, tarih bilincinin yokluğu bu çalışmaları bir hayli muteber kılmaktadır. Bağımsız Kürdistan´ı savunduğunu iddia eden kimi çevreler bile, zar zor aydınlığa çıkarılabilmiş Kürt tarihi ile ilgili bazı olguları yeniden karanlığa gömmeyi hedefleyen, tamamen anti – Kürt politikaların ürünü olan bu çalışmaları pazarlamada bir sakınca görmemektedirler.

Yazının konusu bu kesim olmadığı için geçiyorum. Yazının konusu; Kürt Ulusunun tarihsel kaynaklarını ortaya koymaya ve böylece Kürdistan Ulusal Kurtuluş Mücadelesinin doğru bir rotaya oturmasını sağlamaya yönelik tarih çalışmalarıdır.

Kürt tarih yazımının karşı karşıya olduğu temel sorun, kaynak kıtlığından çok, metodoloji sorunudur. Henüz Kürt tarihi ile ilgili birçok belge kilitli kapılar arkasında saklı tutulmasına karşın, var olan kaynakların Kürt tarih yazımı için yeterli olduğunu düşünüyorum. Kaldı ki her gün yeni bilgi ve belgeler ortaya çıkmaktadır. İngiliz ve Fransız devlet arşivlerinde ortaya çıkan belgelere, Sovyet arşivlerinden çıkan belgeler eklenmiştir. Dahası tarih bilimi, yararlandığı diğer bilim dallarındaki (Sosyoloji, Antropoloji, Arkeoloji, Kronoloji, Filoloji, Etnografya, Coğrafya v.b.) hızlı gelişmelerin yarattığı yeni imkânları kullanma şansına da sahip olmuştur.

O halde yapılması gereken, eldeki kaynakları tarih biliminin metodolojisiyle doğru kullanmak ve eldeki malzemeden gerçek ve bilimsel bir tarih yorumu çıkarabilmektir. Kürt tarih yazımı tamda bu noktada çuvallıyor. Yetmezliğini “malzeme kıtlığı”  ile kamufle etmeye çalışıyor. Kürt tarihi ile ilgili çalışma yürütenler, ne doğru dürüst bir kaynak taraması yapıyorlar; ne verileri düzgün bir tasnife tabi tutuyorlar; ne bilgi ve belgeleri tahlil ediyorlar ve ne de bilgi ve belgeleri eleştiri süzgecinden geçiriyorlar.  Haliyle, ortaya birebiriyle hiç bir şekilde bağdaşmayan bir yığın olay, kurum, kişi, zaman, yer v.b. olan bir “tarih” çıkıyor. Bu “tarih”te olaylar, kurumlar, kişiler, yerler, zamanlar öylesine karışıktır ki içinden çıkabilene aşkolsun. Bu “tarih”te yazar kendisine en ufak bir soru sorma ihtiyacı hissetmez. Nedenler ve sonuçlarla ilgili değildir. Her sayfada değişen kurum, kişi, yer isimleri de yazarı ilgilendirmez. Yazar kendisini, Kemalist Türk resmi tarihinin öne çıkardığı kişi ve olaylara konsantre eder. Diğer kişiler ve olaylar önemsizleşir. Yazar sonuna kadar reaksiyonerdir. Yalınkılıç Kemalist resmi tarih yazımına saldırırken, tarihin bir sosyal bilim dalı olduğunu ve tarih yazımının bilimsel yöntemler kullanılarak yapılması gerektiğini unutur. Bazı kavramları değiştirince farklı bir tarih yazdığını sanır. Sonuçta ortaya tarih değil ve fakat söylence çıkar. Kutsal bir “tarih” çıkar. Tabular çıkar. İşin burasında tarih biliminin yöntemleri devre dışı kalır. Tarihin yerine; doğruluğundan şüphe edilmeyen, tartışılmayan, sorgulanmayan bir “inanç” ikame edilir.

Kürt tarih yazımının karşı karşıya olduğu ikinci sorun ise; Kürt aydın ve örgütlerinin yazılan “kutsal tarih”i savunmada ayak diremeleridir. Bu konuda son derece tutucudurlar. Ne zaman “kutsal tarih”i eleştirmeye yönelik bir ses çıksa, Kürt aydın ve örgütleri çıkan sesi boğazlamak için birbirleriyle yarışırlar. Bu durum, bir yandan Kemalist resmi tarih yazımının Kürt tarih yazımı üzerindeki düşünsel hegemonyasını derinleştirirken  diğer yandan, Kürt tarihi ile ilgili bilimsel çalışma yürütmek isteyen araştırmacıların cesaretlerinin kırılmasına yol açmaktadır.

Oysa tarih gerçeği arar. Sorgular. Toplumsal değişimlere paralel olarak değişir. İlk gün yazıldığı haliyle kalmaz. Nasıl ki tıpta yanlışlığı ortaya cıkmış bir tedavi yönteminde ayak diretilemezse, tarih yazımında da yanlışlarda ayak diretilemez. Yeniden ve yeniden yazılmak zorundadır.

Tarih ile ilgili bu kısa belirlemelerden sonra konuya geleyim.  Biliniyor, şimdiye değin 1925 ile ilgili birçok kitap ve makale yazıldı. Söz konusu kitapların ve makalelerin yazılış amaçları farklı olsa da, hemen hepsinde ortak hatalar var. 1925 ile ilgili yazımlarda film, Cibranlı Halit Bey´in tutuklanması ile kopuyor. Bundan sonrasını, her yazar Kemalist tarih yazımının senaryosuna uygun olarak şekillendiriyor. Buna birde her yazarın “farklı” olmak adına senaryoya “kendi” eklemelerini yapması, Cibranlı Halit Bey´den sonrası olayları içinden çıkılamaz bir kaosa dönüştürüyor. Bazı çevrelerin kasıtlı olarak yaydığı bir yığın yalan -yanlış “bilgi”ye, her yazar dört elle sarılıyor. Dahası bu “bilgiler” tarih oluyor. Hal böyle olunca; 1925 ile ilgili her yanıyla yeni ve “gayri resmi  tarih”i deşifre eden bir tarih yazımına duyulan ihtiyaç kendini dayatıyor.

Tarihçi değilim. Tarihe olan ilgim siyasal kaygılarıma dayanıyor. Özellikle yakın Kürdistan tarihi ile ilgili bilgilerim hiçte küçümsenecek boyutlarda olmamasına rağmen, 1996´da Hevgirtin-Welatparêz dergisine yazdigim bir makalenin dışında tarih konulu yazı yazmadım. Her ne kadar Fikret Başkaya “Tarih yazımı tarihçilere bırakılmayacak kadar ciddi bir iştir” dese de, ben en azından Kürt tarih yazımı “ete – kemiğe bürünene” kadar, tarih yazımının meslekten tarihçiler tarafından yapılması gerektiğini düşündüğümden ötürü, tarih yazmayı düşünmedim.

Neki, geçtiğimiz günlerde www.kurdistan-aktuel.org sitesinde Seyitxan KURIJ imzasıyla “1925 Kürt Halk Hareketi” isimli makaleyi okuyunca, 1925 ile ilgili tarih yazımında, diğer bütün yanlışlıklara kaynaklık eden ana yanlış konusunda bir kaç söz söyleme ihtiyacı hissettim.

Bu yazının yazılış amacı; bir bütün olarak 1925´i, öncesi ve sonrası gelişmeleri değerlendirmek değildir. Yukarıda söylediğim gibi sadece 1925 ile ilgili tarih yazımlarında, bilimin pusulasının yitirildiği olguya; “Azadî´ye Kongre” yaptırma “Zorunluluğu”na dikkatleri çekmeye yöneliktir. Ancak konuya girmeden önce Seyitxan Kurij´in yazısındaki  bazı hatalara kısa bir vurgu yaparak geçmek istiyorum.

• Bir bilim dalı olarak tarihi yanlış tanımlama. Örnek: “Şüphesiz ki en büyük yargılayıcı tarihtir. Tarih bu konuda hükmünü vermiştir ” Tarih ne yargıçtır ve nede hüküm verir. Tarih herhangi bir canlı değildir. Ne dün bir şeyler söyledi ve ne de yarin sessizliğini bozup bir şeyler söyleyecektir. Tarihi yazan kim ise, yorumu yapacak, “hükmünü verecek” olanda odur.
• Kemalist tarih yazımının Kürt şahsiyetler ile ilgili gösterdiği özensizliği olduğu gibi taklit etme. Örnek: “İran`da, İran askerlerinin saldırısı sonucu Şeyh Saît`in oĝlu Dîyadîn, Reşît efendî, Keremê Qol Aĝasî ve Hesananlı Halıt bey ile birlikte 36 kişi şehit düştü.” Bir kere Şeyh Sait Efendi’nin oğlunun adı Diyadin değil Giyasettin´dir. Hasenanli Halit Bey değil ve fakat oğlu Şemsettin şehit düşmüştür. İkincisi, Hasenanlı Halit Bey, AZADδnin merkezi isimlerindendir. Kürdistan Özgürlük Mücadelesi´nin liderlerinden birisidir. Iran´da şehit düşmemiştir. 1926 yılının ilkbaharında, sömürgeciliğe karşı bir hareketi örgütlemek amacıyla Malazgirt´e geri döner. Yakalanır ve idam edilir. Devlet Milisi Mehmet Halit Fırat anılarında Hasenanlı Halit Bey´in gördüğü işkenceleri anlatır ve “İdama gideceğini çok iyi bilen ve o sırada Muş Jandarma Alay Kumandanı Çerkez Haydar Bey tarafından insanlık dışı işkenceler gören bu adam bir an olsun moral bozukluğu göstermedi” der.(M. Halit Fırat, 75 Senelik Derbeder Bir Hayat Hikâyesi, Ankara-1968, Kardeş Matbaası, s:38) Ama kimin “lider”, kimin “nefer” olduğunu Kemalist tarih yazımı belirlediği içindir ki, Hasenanlı Halit Bey´in yaşamı da ölümü de yazar için önemsizleşiyor.
• Yanlış tarihler verme. Örnek:  “Böyle bir provokasyon sonucu,hareket beklenmedik bir şekilde planlanmış zamandan önce,8 Şubat 1925 `de başladı.” “Şeyh Saît ve 47 arkadaşı Dîyarbekîr`de 4 Eylül 1925`de idam edildiler.” Oysa yukarıdaki iki tarih de yanlıştır. Piran provokasyonunun tarihi 13 Şubat 1925tir. Şeyh Sait Efendi ve arkadaşlarının idam edilme tarihleri de 29 Haziran 1925tir.
• Eldeki bilgi ve belgelerin değerlendirilmeyişi, başka bilgi ve belgelerle doğrulatılmaması. Örnek: “Hasanan aşireti reisi Albay Halit Bey, derhal Muş`u kuşattı. Cibran Aşireti’nden Hasan bey, çarpışmalardan sonra Hınıs`ı, Şeyh Abdullah ise Varto`yu zapt ettiler”, “ve sonra kuzeye, Palu istikametine yönelinerek Malazgirt, Pîran, Bulanık zapt edildi.” Yukarıdaki anlatımda sözü geçen olaylar yaşanmamıştır. Ne Muş kuşatılmış ne de Hınıs, Malazgirt ve Bulanik zaptedilmişlerdir. Yazarın kaynağı İsmail Hakkı´nın 1925te Trosak gazetesinin Aralık sayısında yayınlanmış raporudur. ( Aktaran M. A. Hasretyan, Türkiye´de Kürt Sorunu, cilt – 1) Yazar, raporu olduğu gibi, kaynak belirtmeden kendi anlatımıymış gibi veriyor ve başka kaynaklarla test etme ihtiyacı hissetmiyor.
• Olayları abartılı anlatma. Örnek: “Doğuya çekilmek için ateşli çarpışmalar vererek,Türk cephesini yarıp Varto yakınlarına varabildiler. Bu olaydan sonra çeşitli kollar halinde ve çeşitli istikametlerden çok sayıda Türk kuvvetleri ilerleyip Şeyh Sait`i tekrar munahasıra altına aldılar. Bir çok kanlı çarpışmalardan sonra Şeyh Sait şafakla yeni bir taarruz yaparak muhasarayı yarmak istediyse de,maalesef başarılı olamadı. 15 Nisan`da Şeyh Sait Binbaşı Kasım’ın ihbarı üzerine, Muş ve Varto arasındaki Abdurrahman Köprüsünde, büyük bir kısmı yaralı olan diğer liderlerle birlikte,Türklerin eline esir düştüler” Şeyh Sait Efendi ve beraberindekiler Girvas Köyünden çıkıp Çarbuhur Köprüsünde esir alınmalarına kadar tek bir çatışma dahi yaşamamışlardır. Ayrıca herhangi bir “ihbar” da söz konusu değildir. Binbaşı Kasım zaten Şeyh Sait Efendi ile birliktedir. Grup teslim olmaya karar verince Binbaşı Kasım  “teslim olacaklarını” haber verir.

Çan’da yapılmış bir Azadî Kongresi yoktur

Cibranlı Halit Bey´in 20 Aralık 1924´te Erzurum´da tutuklanıp Bitlis´e götürülmesinden bir süre sonra, Şeyh Said Efendi, “ifadesine başvurulması” isteğiyle, kimine göre Bitlis´e, kimine göre ise Hınıs´a davet edilir. Şeyh, Hınıs´a gider ve ifadesi alınır. İfade konusu; “Azadî´ye yapılan para desteğidir” Hacı Musa Bey, kendi ifadesinde; “cemiyetin ihtiyacı olan paraların Yusuf Ziya eliyle Şeyh Said´ten alındığını” söylemiştir. (Anlatan Fehmi Bilal, Aktaran Naci Kutlay. 21. Yüzyıla girerken Kürtler, Peri Yayınları, Say: 378) Şeyh Said Efendi, ifadesi alındıktan sonra serbest bırakılır.  Ancak “göz hapsindedir” A. Kahraman bu konuda şunları söylüyor: “Şeyh, Hınıs´taki mahkemede ifade verdikten sonra serbest bırakıldı. Ama göz hapsinde tutuluyordu. Köyü, evi, yolu denetim altına alınmıştı. Evinin çevresinde ajanlar kaynıyordu” (Ahmet Kahraman, Kürt İsyanları, Evrensel Basım Yayın, Sayfa:72)

A. Kahraman´a konuşan A. Melik Fırat´ta bunları doğruluyor: “Şeyh Said Efendi evinde göz hapsinde. Tutuklayacakları kesin. Her an kapısını çalabilirler. Bunun üzerine Kolhisar´dan ayrılmaya karar veriyor.” (A. Kahraman, Age, say:72)

Ve Şeyh, “çevresinde ajanların kaynadığı” Kolhisardaki evinden ayrılır. Ayrılış nedeni ile ilgili de iki farklı görüş var. Bazılarına göre Şeyh Said´in rotası Suriye’dir. M. Halit Fırat bunu söylüyor. “Şeyh Said’in fikri isyan etmek olmayıp aşiret içerisinde bu hava içinde yürüyüp Suriye’ye varmak imiş” ( M. H. Fırat, Age, Sayfa:23) Ayrıca sohbetlerini dinleme şansı bulduğum dönemin tanıkları da Şeyh´in Suriye´ye gitmek amacıyla Hınıs´tan çıktığını söylüyordu. Suriye´de ticari ilişkileri nedeniyle birçok tanıdığı vardır. Onların yanında, durum netleşene kadar kalmak niyetindedir. Bazılarına göre ise; Şeyh, “halkın arasına karışmak” niyetindedir.

Şeyh Said Efendi´nin çıkış amacı bunlardan hangisi olursa olsun, yol güzergahındaki tutumu bu iki amaca da hizmet etmemektedir. Çünkü, Şeyh, Piran´a kadar Örgeevren´in deyisiyle;  “düğün alayı” şeklinde gider. Birkaç yüz atlı ile hareket etmektedir. Bu durum devletin işini oldukça kolaylaştırır. Nitekim Şeyh, yol boyunca devletin yakin takibindedir. Ankara´ya her gün düzenli raporlar sunulur. Osman Aydın bu konuda şunları söyler: “Mustafa Kemal, çeşitli kaynaklardan Şeyh Said Efendi hakkında günlük bilgiler almaktadır. Özellikle 5-11 ocak tarihleri arasında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal´e ve İçişleri Bakanlığı´na gönderilen raporlar, hareketin yakin takipte olduğunu göstermektedir.” ( O. Aydın, Kürt Ulus Hareketi 1925, Say:62)

A.Kahraman: “Türk Devletinin ajanları ise Şeyh´i yakin plandan izliyorlardı” (Age, say:74)

Devletin Şeyh Said Efendiye duyduğu bu yakın ilgi;  Şeyh´in mahkemeye çağrılmasının da,  “serbest bırakılmasının” da bir plan çerçevesinde olduğu yolunda kuşkuları arttırmaktadır. Dr. Fuat´in,  “Kürt Milli kıyafetleri giymesi”  nedeniyle idam edildiği düşünülürse, Şeyh Said Efendi´nin “örgüte para vermekten” serbest kalması normal bir duruma işaret etmiyor.

Şeyh Said Efendi, Kolhisar´dan çıktıktan sonra önce Susar´a gider. Oradan Kirikhan Köyü´ne gider ve burada birkaç gün kalır. Ondan sonra sırasıyla Kargapazar, Kanires, Azizan ve Melakan´a uğrar. Yani Melle Selim Kaya´nın deyişiyle; “Konaklıya konaklıya ilerler.” (Aktaran A. Kahraman, Age, Sayfa: 73) Her konak yerinde, çevre köy ve kasabalardan gelen insanlar ile sohbetler yapılır. Sohbetlerin konusu;  Halit Bey ile Yusuf Ziya Bey´in tutuklanmaları, Kürtlerin bundan böyle ne yapacağıdır. Esasen bütün Kürdistan bu gündeme kilitlenmiştir. Mevsim kıştır ama Kürdistan kaynamaktadır. Herkes heyecanlıdır, merakta ve tetiktedir. Yalnız Şeyh Said Efendi´nin konakladığı evlerin değil; Kürdistan’daki bütün evlerin, ilgili ilgisiz her kesin sohbet konusu aynıdır. Bu anlamıyla, Şeyh´in konakladığı yerlerde gerçekleşen ziyaretleri ve bu ziyaretlerde yapılmış olan sohbetleri, bir planın sonucunda gerçekleşen “toplantılar” olarak algılamak yanlıştır. Zaten Şeyh Said Efendi´nin bu anlamda bir “görevi” de yoktur. Şeyh´ten istenen ” izini kaybettirmesi” dir. Melle Selim Kaya´nın bu konudaki anlatımı şöyledir: “Halit Bey cezaevindeyken, bir yolunu buluyor, Şeyh Said´e bir mektup yazıp ulaştırıyor. Mektup Kürtçe. Mektubunda…..bir an önce Hınıs´tan ayrılıp izini kaybettirmesini öneriyor” (A. Kahraman, Age, say:72)

Böyle bir “mektup” var mı? Yoksa örgüt başka kanallardan Şeyh Sait Efendiye, “izini kaybettirmesi” talimatı mı gönderiyor bu net değil. Ancak gelişmelere bakılarak değerlendirildiğinde, “izini kaybettirmesi” istenen sadece Şeyh Said Efendi değildir. Hacı Musa Bey´in kendileri ile ilgili bilgi sahibi olduğu bilinen Hasenanlı Halit Bey, Kör Hüseyin Pasa, Zirkanli Kerem Bey gibi bazı merkezi kadrolarda ” izini kaybettirmesi” gereken isimler arasındadır. (Yusuf Ziya Bey ile Cibranlı Halit Bey´in tutuklanarak Bitlis´e götürülmelerinden sonra, Hacı Musa Bey´de Bitlis´e götürülür. Kemalistlerle anlaşan Hacı Musa Bey, AZADÎ ile ilgili bildiklerini anlatır ve Cibranlı Halit Bey ile – büyük bir ihtimalle Yusuf Ziya Beyle de – yüzleştirilir. Av. Şerafettin Kaya, bir sohbetimizde bana bu konuda şunları söylemişti: “Biz Muş bölgesinde 1925 ile ilgili araştırma yaparken, o dönemi yaşamış olan birçok insan ile konuştuk. Bu insanların anlatımına göre; Hacı Musa Bey, cezaevinde Cibranlı Halit Bey ile yüzleştirilmeye götürülür. Cibranlı Halit Bey´in tepkisi çok sert olur. ‘Beni bu tür insanlarla muhatap etmeyin. Ne bu insani tanıyorum ve ne de bir ilişkim olmuştur’, der” )

Şeyh Said Efendi, Melakan´dan Çan´a gecer. Çan Köyü´nde de daha önceki konak yerlerinde olduğu gibi sohbetler yapılır. Bu sohbete katılanların ağırlıklı bölümü Çan Şeyhleridir. Hasan Hişyar Serdi; Görüş ve Anılarım adlı kitabında, Şeyh Said Efendinin Çan ziyaretini “toplantı” olmaktan da çıkarıp “Kongre” olarak anlatır. Şöyle yazar Hasan Hişyar Serdi: “Merkez Komitesi ve Kürt ileri gelenleri arasında çok sayıda ve sık sık toplantılar düzenleniyordu. Son kez büyük bir toplantıyı gerçekleştirmeyi hesaplıyorlardı. 1Subat 1925 tarihinde, Erzurum kuruluşunun delegasyonu ve özellikle siyasi kadrosu, milis komutanları, aşiret liderleri onlar içinde bazı Şeyh ve melaların da katıldığı, 300 kişilik bir toplantıyı Çan Dağı´nda siyasi ve tarihi bir kongre gerçekleştirdi. Toplantı üç gün sürdü… Kongrede gözlemci bir delege olarak yer alan Şeyh Said… Kongre sonucunda Şeyh Said Cemiyetin başına önder olarak seçildi.” ( H. H. Serdi, Görüş ve Anılarım, Med yayınları, Sayfa: 196,197)

Hasan Hişyar´ın anlatımı kendi içerisinde çelişkilidir. Bir yerde “kongre” bir başka yerde “toplantı” demektedir. Şeyh Said, “gözlemci delegedir.” Hasan Hişyar´ın anlatımından, olayın sonradan süslenmiş bir söylence olduğu bellidir.  Ayrıca Hasan Hişyar, olayın gerçekleştiği dönemde, 17-18 yaşlarında bir köy delikanlısıdır. Siyasal bir yanı da yoktur. Nitekim Hasan Hişyar aradan gecen onca onyıllardan ve onca “siyasi faaliyetlerden” sonra bile “anılarını” yazarken, “kongre” ile “toplantı” yı karıştırmaktadır. Diyarbakır´da idam edilen “Şeyh Said ve 48 arkadaş”ını, (Azadî) “Merkez Komitesi” olarak adlandırmaktadır. Üstelik bu “ kongre”, Çan Dağında, Şubat ayının soğuğunda, “ 300 kişiyle 3 gün sürüyor!!!  ( Hasan Hişyar´in söz konusu kitabi birçok bakımdan ciddi yanlışlıklarla doludur. Söylenceler anlatılmıştır. Abartılıdır. “Anıları”, birçok Kürt aydınında görülen şekliyle kendini övmedir. Kürt tarih yazımı ile ilgilenen birinin böyle bir kitabi referans alması, Kürt tarih yazımının yaşadığı trajedinin boyutlarını görmek açısından öğreticidir.)

AZADÎ, Şeyh Sait Efendi´ye ilk müdahaleyi Çan´da yapar. Dara Hênê ( Genç) Azadî yöneticisi Tayyip Ali Çan´a gider ve Şeyh Sait Efendi´yi olası bir provokasyon konusunda uyarır. Dava Dergisi´ne konuşan dönemin tanığı H. Ali Varol bu konuda şunları söylüyor: “Tayyip Ali ile Şeyh Said arasında birçok konuda istişareler olur. Tayyip Ali Cibranlı Halit Bey meselesini ikinci defa gündeme getirdi. ‘Efendi, onu dışarıya bırakmadan sakın bir teşebbüste bulunma. Onsuz hiç bir meselenin neticelenmeyeceğini bil’ dedi.” (Hacı Ali Varol Dava dergisi mülakatı Haziran -Temmuz 1992. Aktaran Orhan Zuaxpayic, “Tayip Ali Mütevelizade” adli makale, www.Kurdistan-aktuel.org )

Yani Hasan Hişyar´ın bu anlatımını referans alarak bir “Azadî Kongresi”nde söz etmek olası değildir. Çünkü; Çan’daki söz konusu “toplantı” veya “kongre” ye katılan ne bir Merkez Komite üyesi, ne bir Erzurum kuruluş delegasyonu, ne bir siyasi kadro ve  ne de  bir aşiret lideri söz konusu değildir. Bir başka deyişle Çan’daki “toplantı” veya “kongre»ye hic bir Azadî kadrosu katılmamıştır. Çan’da Şeyh Said Efendi’yi ziyaret eden Çan Şeyhlerinden hiç birinin de Azadî ile en ufak bile olsa bir örgütsel bağı yoktur. Şeyh Said Efendi’nin kendisinin de AZADÎ ile hiç bir örgütsel bağı yoktur. O halde, hiç bir Azadî üyesinin katılmadığı, tamamen Azadî dışı unsurların gerçekleştirdikleri ve ağırlığı Şeyh -mürit ilişkisine dayalı bir biraraya gelişi “Azadî Kongresi” olarak tanımlamanın anlaşılır hiç bir sebebi yoktur.

Ancak nedendir bilinmez, 1925 ile ilgili yazan herkes; ister Hasan Hişyar’ı referans alsın, ister almasın, kendisini, Azadî´ye kongre yaptırmak ve Şeyh Said Efendi´yi de Azadî liderliğine getirmek gibi bir anlaşılmaz gariplik yapmak “zorunda” bırakıyor. Birkaç örnek:

Uğur Mumcu: “Cibranlı Halit Bey, eniştesi Şeyh Sait´ten “ayaklanmanın başına geçmesini” istiyordu.” (Kürt İslam Ayaklanması, Say:48)

M. A. Hasretyan: “Cibranlı Halit Bey ile Yusuf Ziya´nin yerine Kürdistan İstiklal Cemiyeti yönetimine yeni bazı kimselerin seçilmesi gerektiği için, Şeyh Sait Cemiyet başkanlığına getirildi.” (Türkiye´de Kürt Sorunu, Sayfa: 99)

A. Kahraman : “Şeyh Sait ise başsızlığı dolduran lider olarak tarih sahnesindeydi” (Age, Sayfa: 117 )

N. Kutlay: “Şeyh Sait…..Miralay Halit Bey tutuklanınca, Azadî Örgütü´nün başına geçmiş.” ( Age, Sayfa:264)

O. Aydın : “20 Aralık 1924 te de Azadî´nin Başkanı Miralay Halit Bey tutuklanarak Bitlis´teki Divani Harbe sevk edilir. Azadî artik başsızdır. Bundan sonradır ki Şeyh Said Efendi daha aktif rol üstlenmek zorunda kalır.” (Age, Sayfa:55)

Dikkat edilirse yukarıdaki “tespit”lerin hemen hepsi birbirinin aynıdır. Hiç birinde kaynak gösterilmemiştir. Tamamen zorlama söz konusudur. Her yazar, daha önce kurgulanmış  senaryo gereği, Şeyh Said Efendi’yi “ Azadî’nin Liderliği”ne getirmek için kendi “inisiyatifini” kullanıyor.

“Azadî Kongresi” ve “Şeyh Sait Efendi’nin Azadî Liderliği”ne getirilişi, 1925 Kürt tarih yazımının temel çıkmazıdır. Kürt tarih yazımı bu kavşakta bilimden kopar. Olgular burada anlamsızlaşır. Sorgulama burada biter. Tabular burada başlar. Tarih burada “kutsal inanca” dönüşür. “ Öyle söylenmişse mutlaka öyledir” kabulü burada başlar. Artık olgulara dayalı bir tarih yorumu yerini “inanç”ın teorisini yapmaya bırakır.

“Şeyh Sait´in… her hangi bir beşeri sisteme inanması, o yolda hareket etmesi mümkün değil. Nasyonalist bir düşüncesi olamaz.” Askeri ve siyasi bir amacı yok.” ( A. Melik Fırat)

“Şeyh Said´in üyelik temelinde de olsa örgütsel bağları yoktu. Dolayısıyla genel toplantılarda bulunup seçime katılması söz konusu değildi.” ( A. Kahraman )

Cibranlı Halit Bey ve Yusuf Ziya Bey tutuklanmışlardır. Beytüşşebap Ayaklanması sonrasında bazı Azadî kadroları Güney Kürdistan´a geçmişlerdir. Ancak Azadî’nin dışarıda, içlerinde albay, binbaşı, üsteğmen, kaymakam, doktor, avukat olmak üzere yüzlerce kadrosu vardır.

Bunlar birer olgu. Neki bu olgular“ kutsal inanca” uymuyor. Bu nedenle “yok” sayılıyor. “Kutsal inanc”a uygun “olgular” yaratılıyor ve tarih bu “olgular”a uyduruluyor: “  Azadî kadroları tasfiye edilmiştir!” “Azadi başsızdır!” Ve tabi Kürdistan’da hiç başka kişi kalmadığından da “ Azadî´nin başına Şeyh Sait getirilir!“

Her şeyden önce, Azadî’nin, modern ve illegal bir örgütlenme olduğu; beşer kişilik hücrelerden oluştuğu; üyelerin birbirlerini kod isimlerle tanıdığı; gizlilik kuralı dışında tanımaların ve ilişkilerin yasak olduğu; ilişkilerin, her hücreden ancak birisiyle sürdürüldüğü; örgütsel ilişkilerin Halit Bey ve Yusuf Ziya Bey´de merkezileştiği; Kürdistan´in hemen her yerinde örgütlü olduğu vb. vb. genel kabul görmektedir.

Burada sorulması gereken bir yığın  soru var: Eğer örgüt, yukarıda izah edildiği gibi illegal çalışıyorsa ve Halit Bey´in tutuklanması gündemde ise, Örgütün,  Halit  Bey´in yerini dolduracak  bir başka üyesini görevlendirmiş olması gerekmez miydi? Eğer örgüt,( yada Halit Bey´in kendisi )Halit Bey´in ilişkilerini devralan birini görevlendirmemişse, illegal örgüt nasıl kongreye gitmiştir? Bir an için “Örgütün başsız kaldı”ğını ve ancak bir yolunu bulup kongreye gittiğini farz edersek,”kongre” de neden hiç bir örgüt üyesi yok. Kongre yok da, Halit Bey´den bir “mektup” veya “haber” varsa, o zaman örgütün üyesi bile olmayan ve örgütün ilişkileri ile ilgili hiç bir malumatı olmayan, dahası “Nasyonalist düşüncesi olmayan” birine, yani Şeyh Said Efendi´ye, “örgütün başına geç” demiş olması mümkün mü? Şeyh Said Efendi, hiç bir üyesini tanımadığı ve hiç bir ilişkisini bilmediği tamamıyla illegal örgütü nasıl yönetecektir? Eğer Halit Bey, birinin “örgütün başına geç”mesini istemişse, bu kişinin örgütün en azından belli ilişkilerini bilen ve teknik olarak da örgütü yönetebilecek siyasi ve askeri yetenekleri olan bir örgüt üyesi olması gerekmez mi? vb. vb. soruları çoğaltmak mümkün.

Şeyh Said Efendi iyi bir din alimidir. “Kürt olduğunun bilincindedir.Saygın, dürüst, zengin ve müritlerince çok sevilen bir kişi”dir. (N.Kutlay, Age, Sayfa: 264) “Şeyh Said´in üyelik temelinde de olsa örgütsel bağları yoktu. Dolayısıyla genel toplantılarda bulunup seçime katılması söz konusu değildi.” (A. Kahraman, Age, Sayfa: 65) Ancak O´nun için Kürdistan kurmak “muhaldir.” “Fikri bunu kabul edemiyor.” ( A. Melik Fırat) Azadî ile değil ve fakat kayınbiraderi Halit Bey ile ilişkileri vardır. Halit Bey´in ısrarı karşısında, örgüte parasal olarak destek vermeyi kabul etmiştir. Bunu da, Halit Bey´e duyduğu “güven” nedeniyle yapmıştır. Ayrıca,  O. Aydın´ın deyimiyle; “O, modern anlamda bir örgütü yönetebilecek birikime sahip değildir.” ( Age, Sayfa: 94 )

Şeyh Said Efendi ile ilgili bu kısa bilgiler bile O´nun Azadî lideri olamayacağını göstermeye yeterlidir.  Kürdistan´in bütün parçalarını kapsayan Bağımsız bir Kürdistan´ı programlamış bir örgütün, Kürdistan Devletini “muhal” (hayal) gören ve siyasal olarak hiçbir birikimi olmayan birini lider seçmesi eşyanın tabiatına aykırıdır.

Nitekim A. Melik Fırat da ayni konuya vurgu yapar. Uğur Mumcu´nun; “Melik Fırat´a dedesinin Erzurum´da kurulan Kürt Istiklal Cemiyeti´nin başkanlığını yaptığını ileri süren yayınlardan da söz ediyorum” sorusuna,  “Hayır” diye cevap veriyor. (U. Mumcu- Kürt – Islam Ayaklanması, say: 152)

Yine Melik Fırat ayni röportajda; “Şeyh Sait, “Kürt Devleti kurmayı düşünmemiştim” derken doğruyu söylüyor. Çünkü kendisi ruhanidir.O´nun vazifesi tebliğ.” “Askeri ve siyasi bir amacı yok; amacı dini.” “Şeyh Sait´in, müktesebati ve ailesinin yapısı nedeniyle, İslami bir düşüncenin dışında, ümmet fikrinin dışında her hangi bir beşeri sisteme inanması, o yolda hareket etmesi mümkün değil. Nasyonalist bir düşüncesi olamaz.”

A. Melik Fırat´ın yukaridaki belirlemeleri tamamıyla doğrudur. Şeyh Said Efendi;  ne Azadî´nin lideridir, ne “Kürt Devleti kurmayı düşünmüştür” ve nede nasyonalist(ulusalcı) bir düşünceye sahiptir.

Şeyh Said Efendi, “Nakşibendi Tarikatı postnisinidir.” (M.F irat) Esasen her sene kış mevsiminde kendi tarikat mensuplarının bulunduğu bölge içerisinde geziye çıkar. Ancak, 1925 yılında, Şeyh Said Efendi´nin bölgeye gidiş nedeni, her sene yaptığı alışılagelmiş gezilerden biri değildir. Yine müritleri içerisindedir. Ancak bu kez “izini kaybettirmek” için gelmiştir. Neki,  siyasal bir deneyimi yok. “Asker değil, kumandan değil, paşa değil.”(Melik Fırat, Aktaran Uğur Mumcu, Age, Sayfa. 152) Devletlerin kirli tezgâhları ile ilgili de hiç bir bilgiye ve tecrübeye sahip değildir. O kendi müritleri içerisinde kendini güvende hissetmektedir. Kalabalık gruplarla hareket etmesinin,  kendisini,   devletin takibine açık hale getirdiğinin farkında bile değildir.

Şeyh Sait Efendi, Çan’dan sonra Çewlik’e(sonradan adı “Bingöl” olarak değiştirilen il merkezi) geçiyor. Oradan Diyarbakır tarafına yöneliyor. Lice’ye geçiyor. Lice´de, Azadî, Dr. Fuat vasıtasıyla Şeyh Said Efendi´ye müdahale etmeye çalışır. Kendisine; “Yalnız başına Siwan bölgesine gidip saklanması” talimatı verilir.( Mele Xalid, “Fehmi Fırat Ki ye?” Bir Dergisi, Sayı:7, Yaz-2007, S:213)

Mele Xalit, Liceli Fehmi´den duyduklarını Bîr Dergisi´ne anlatır. Anlatıma göre; Şeyh Sait Efendi kardeşi Şeyh Mehdi´yi Liceli Fehmi´ye gönderir. Bu şekilde Dr. Fuat´in emirlerini öğrenecektir. Mele Xalit´i dinleyelim:

“Şex Mehdi, dibêje “Here Licê hinda Fehmi u bira bi te re were Diyarbekirê u bi hev re herin hinda Dr. Fuad ka emrê wi çî ye?”

“Şeyh Mehdi; abim “Lice’ye Fehmi´nin yanına git,  seninle birlikte Diyarbakir´a  gelsin, beraber Dr.Fuat’ın yanına gidin, hele emri nedir?” (S. S )

“Dr Fuat vegerîya got “Xorto here ji birayê xwe re bêje bira ew bi tenê here herema Siwanê li gundekî bicih bibe, bila kes pê nizanibe heta buharê”

“Dr. Fuat dönüp dedi ki; “ Genç, git kardeşine söyle, yalnız başına gidip bahara kadar Siwan bölgesindeki bir köye yerleşsin. Kimse de bilmesin. “ (S. S)

Büyük bir ihtimalle Şeyh Sait Efendi´yi Dr. Fuat´a Tayyip Ali yönlendirmiştir. Şeyh Said Efendi, Dr. Fuat´in düşüncelerini yada önerilerini değil, “emri”ni soruyor. Dr. Fuat ile Şeyh Said Efendi’nin tanışıklıkları bile söz konusu değilken, emir almak için haber gönderilmesini, birincisi; Azadî’nin örgütsel mekanizmasının işlediği, ikincisi; Şeyh Said Efendi’nin  emir alır pozisyonunda olduğu olarak değerlendirmek gerekir.

Naci Kutlay´a konuşan Ferhat Bilgin´de “Azadî”nin müdahalesini doğrular:

“Diyarbakır’da içinde Dr. Fuat, Avukat Bavê Tujo ve Cemilpaşa ailesinden birkaç kişinin bulunduğu “Azadî” örgütü üyeleri, Piran’da isyanın başlaması üzerine Lice’li Fehmi Efendi’yi Şeyh Sait´e gönderirler. Piran’daki olayı ve hazırlıksız bir başkaldırıyı tehlikeli görürler.” ( N. Kutlay,Age, say: 563)

(Herne kadar Ferhat Bilgin; ” Piran´da isyanın başlaması üzerine” diyorsa da, aslında “Azadî”nin Lice’li Fehmi Efendi’yi  Şeyh Said Efendi’ye göndermesi, Piran olayından öncedir.)

Ancak, Şeyh Sait Efendi, halen yaşananların ciddiyetini kavrayamamıştır. Israrlar karşısında, Siwan bölgesine gidişini erteleyerek,  kalabalıklar halinde köylerde konaklamaya devam eder. Hani´ye, oradan da Piran’a geçer.

Kendisinden “izini kaybettirmesi”  istenen Şeyh Said Efendi, arkasından kamuflesi mümkün olmayan kalın izler bırakarak hareket ettikçe, Türk Devleti’de hazırlıklarını bitirip, Provokasyon için düğmeye basmaya hazır hale gelmiştir. Düğmeye Piran’da basılır. Provokasyon göstere göstere gelmiştir. Provokasyonun “Kürt gelenek ve görenekleri” gibi bir mazeretle yumuşatılması, geçiştirilmesi anlaşılır bir durum değildir. Şeyh Said Efendi, daha önceden Provokasyon ile ilgili uyarılmıştır. Ortada, bir manga askere iki teğmenin birlikte komuta etmesi gibi normal olmayan bir durum var.  “Kanun kaçağı”  kişilerin isimlerinin ve köyde olduklarının askerlerce çok iyi biliniyor olması, onların provokasyonun bir parçası olduklarının ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Ayrıca bu “kanun kaçakları” Şeyh Said Efendi’nin bulunduğu evde de değiller. Şu halde, “kanun kaçağı” kişilerin askerlerce alınması, hangi “Kürt gelenek ve göreneklerine” ters düşecekti. Kimin bu olayla “şerefi” ve “haysiyeti” ayaklar altına alınmış olacaktı. Bağımsız bir Kürdistan kurmak amacıyla, yıllar yılı binbir emek harcanarak yaratılan bütün değer ve olanakların imhası demek olan bu çok ciddi provokasyonun; “Kürtlerin gelenek ve görenekleri “; “şeref” , “onur”  gibi hiç alakasız kavramlarla gerekçelendirilmesi, “olması gereken normal bir olay” olarak sunulması bir “normal”liği işaret etmiyor. Burada söz konusu olan “ Kürtlerin gelenek”i değildir. Bu tür “sosyolojik tahliller”, “kutsal tarih”in teorisini yapmanın geleneğidir. Kemalistlerin Kürdistan politikalarına hizmetin ve tarihi anlamamızı engellemenin geleneğidir.

Azadî’nin, Şeyh Said Efendi’nin yaklaşık bir buçuk ay süren “düğün alayı”na etkili bir müdahalede bulunmamış olması büyük bir zafiyettir. Görünen o ki, ya Şeyh Said Efendi üzerinden böylesine büyük bir provokasyonun gercekleştirilebilecegini tahmin edemediler ya da işlerinin yoğunluğu nedeniyle Şeyh’e fazla zaman ve eleman ayırmadılar.

13 Şubat Piran Provokasyonundan sonra Azadî ve Azadî örgütlülüğü devre dışıdır. Provokasyon, Azadî’nin örgütsel olarak Kürdistan’da güçsüz ve fakat Şeyh Said Efendi´nin müritlerinden ötürü güçlü olduğu bir bölgede tezgâhlanmıştır. Sahnede, Azadî örgütlülüğünün bazı olanaklarını da kullanan Şeyh ve müritleri vardır. Şeyh için “artıik geri dönüş imkânı yoktu.” Çünkü “silahlı çatışmaya neden olmaktan sanıktı. Tek seçenek yürümekti” ( A. Kahraman, Age, say: 76 ) Nereye olduğu belli olmayan bir “yürümek”. Ne siyasal hedefler belli, ne de emir – komuta var.

1925 ile ilgili değerlendirmelerde, genel kurgu gereği, Azadî, provokasyona da,  provokasyon sonrası olaylara da dahil edilir. Ve bu iş yine belge ve bilgilere dayalı olarak değil, zorlama ile yapılır:

“Bağımsız Kürdistan Cemiyeti (Azadî) ayaklanmanın hazırlanmasında büyük bir rol oynamasına rağmen, ayaklanmanın önderliğinde önemli bir rol üstlenmeyi başaramadı.” (M. A.  Hasretyan, Age, Sayfa: 135)

“1925 Kürt Ulusal Hareketi’ni, bir örgütün hazırladığı, fakat yönetemediği bir hareket olarak nitelemek mümkün görünmektedir.” ( O. Aydın, Age, Sayfa: 96 )

Oysa ortada Azadî’nin planlı olarak başlattığı ve fakat örgütsel zafiyetlerinden ötürü yönetemediği bir “ayaklanma” yada “hareket” yoktur. Provokasyon, Azadi´yi ve örgütlülüğünü boşa çıkarmaya yöneliktir. Ve bu başarılmıştır. Provokasyon sonrası olaylara katılan bir tek Azadî üyesi vardır: Liceli Fehmi Efendi. Liceli Fehmi´de yukarıda belirtildiği gibi, Şeyh Sait Efendi’yi uyarmaya gitmiştir. Kendini olayların içinde bulur. Bırakıp gidemez.  “Tayyip Ali’nin olayların içinde olduğu ve Şeyh Sait Efendi ile birlikte davrandığı” yolundaki genel kani ise hiç bir şekilde doğru değildir. Liceli Fehmi’den hareketle; “Ancak buna rağmen bir ölçüde örgüt üyeleri ve belli birim yöneticileri hareketin içindedir. Bu kadro, Şeyh Said Efendi’nin yakın çevresinde bir nevi danışmanlar kurulu gibi hareket etmiştir.” ( O. Aydın, Age, Sayfa: 94) demek olgulara gözünü kapamaktır.

Aynı şekilde “Bunun yani sıra Kurmancî lehçesini konuşan Kürt aşiretlerinin de, özellikle, Karlıova, Hınıs, Bulanık, Malazgirt, Varto ve Kığı yöresinde katilim yüksekti.” demek te gerçekle örtüşmüyor. Söz konusu edilen yerler Cibran ve Hasenanlarin bölgesidir. Cibran ve Hasenanlar 13 Şubat provokasyonundan sonra sessiz kalırlar, olaylara katılmazlar. Devlet güçlerinin ve özellikle de milis güçlerin saldırılarına maruz kaldıktan sonradır ki kendilerini savunmak zorunda kalırlar.

Yani 13 Şubat provokasyonundan sonra gelişen olayların içinde Azadî yoktur.  Ancak olaylar bahane edilerek yakalanıp yargılanan ve sonradan idam edilen Azadî üyelerinden hiçbiri, ne mahkemelerde ve ne de darağaçlarında sömürgecileri sevindirecek bir zaafiyet göstermemişlerdir. Ruhları şad olsun!

Saygılarımla

19.02.2010

Yönetmen Nezahat Gündoğan’ın, Adıyaman, Dersim, Bursa ve İstanbul’da çektiği

1937-38 Dersim katliamı ile birlikte ailelerinden alınarak rütbeli askerlere, subayla verilen kızlar, yıllar sonra bir belgesel film aracılığıyla aileleriyle buluştu. Nezahat ve Kazım Gündoğan’ın üç yıl boyunca yürüttüğü çalışmalar sonucunda bugün 80’li yaşlarını süren Huriye ve Fatma Hanımlar’ın askerler tarafından alınışları, travmaları, suskunlukları ve ailelerine kavuşma sürecini anlatan belgeselde, halen köklerini arayan başka kızlar ve kızlarını arayan başka ailelerin duyguları da perdeye yansıyor. Filmde evlatlık verilen kızlarla yapılan röportajların yanı sıra, şimdiye kadar gün yüzüne çıkmayan pek çok gerçek, belge ve fotoğraf da yer alıyor. Müziklerini Mikail Aslan’ın yaptığı, metinlerini Sema Kaygusuz’un yazdığı belgeselde seslendirmeyi oyuncu Jülide Kural yaparken, Şevval Sam da kendi bestesiyle yer alıyor.

İSTANBUL – Yapılan açıklamaya göre, 1937-1938 Dersim olaylarında, ailelerinden alınarak rütbeli askerlere verilen kızlar, yıllar sonra bir belgesel film aracılığıyla aileleriyle buluştu.

Nezahat ve Kazım Gündoğdu’nun üç yıl boyunca yürüttüğü çalışmalar sonucunda bugün 80′li yaşlarda olan Huriye ve Fatma’nın askerler tarafından alınışları, travmaları, suskunlukları ve ailelerine kavuşma sürecini anlatan belgeselde, halen köklerini arayan başka kızlar ve kızlarını arayan başka ailelerin duyguları da perdeye yansıyor.

Belgeselde, evlatlık verilen kızlarla yapılan röportajların yanı sıra şimdiye kadar gün yüzüne çıkmayan pek çok gerçek, belge ve fotoğraf da yer alıyor. Müziklerini Mikail Aslan’ın yaptığı, metinlerini Sema Kaygusuz’un yazdığı belgesel filmde, Şevval Sam da kendi bestesini seslendiriyor.

KENAN EVREN’İN EŞİ DE DERSİM EVLATLIĞI İDDİASI

Nezahat Gündoğdu verdiği bir röportajda, çalışmalarının henüz bitmediğini ancak 12 Eylül Generali Kenan Evren’in eşinin de Dersim evlatlığı olduğuna yönelik iddialarla karşılaştığını açıklamıştı.  Bunun üzerine bir açıklama yapan Kenan Evren ise iddiayı tümüyle yalanlamış, ‘’Merhum eşim evlatlık değildir. Zihinler bulandırılmak isteniyor’’ demişti.

Erdal YILDIRIM

Gazeteport – 16.02.2010

Ölüm Her yerde aynı

İnsan bir kere ölür

Fakat ne mutlu can verene

Halkların kurtuluşu için[i]

Ermeni Devrimci hareketlerinin tarihine baktığımız zaman Ermeni toplumunun sosyalizmle çok erken tanışıp ilgi duyduğunu görüyoruz. Engels’in, Komünist Manifesto’nun 1888 tarihli İngilizce baskısına yazdığı 20 Ocak 1888 tarihli önsözündeki: “Bundan birkaç ay önce İstanbul’da yayınlanması beklenen [Komünist Manifesto’nun] Ermenice çevirisi, bana söylendiğine göre, yayıncı Marx’ın adını taşıyan bir kitap yayınlamaktan korktuğu, çevirmen de kitabı kendi eseri gibi göstermeye yanaşmadığı için gün yüzüne çıkamamıştır”  sözlerinden Manifestonun 1887 tarihinde Ermenice’ye çevrildiğini anlıyoruz. Ermeniler çok erken sayılabilecek bir dönemde Marxizm’e ilgi duymuşlardır. Engels’ten yapılan alıntı Ermenilerin İngilizce konuşan halklarla aynı zamanda Komünist Manifestoyu dillerine kazandırdıklarını anlıyoruz.

Ermeni devrimciler çok erken bir tarihte bu coğrafyada devrimci partilerini de kurarlar. Ancak bu partiler ve militanları bilinmez yada bilinmek istenmez ve Türkiye sosyalist hareketi Türklerle birlikte başlatılır. Türkiye Sosyalist Hareketinin milatı olarak TKP gösterilir.

Oysa 1915’te Beyazıt Meydanında idam edilen Ermeni sosyalistler,son nefeslerini Yaşasın soyalizm! Sözüyle birlikte vermişleridir.

Ermeni devrimcileri, 1915 Soykırım sürecinde  bir askeri operasyon çerçevesinde toplanıp katledilerek kadim topraklarından kazındılar. Bu operasyonun bir parçası olarak Sosyal Demokrat Hınçak partisi militanları ve yöneticilerinden 20 ‘si 1(14)Haziran 1915 de evlerinden toplandılar, aynı gün Askeri Mahkemede yargılanıp başta PARAMAZ (Madteos Sarkisyan)[ii] olmak üzere içlerinden 20 yönetici 2-15 Haziran 1915tarihinde Beyazıt Meydanı’nda idam edildiler.[iii] Paramaz son söz olarak arkadaşları adına: “Siz yalnız bizim vücudumuzu ortadan kaldırabilirsiniz, bizim ideallerimizi asla, bu ideallerimiz yakın gelecekte gerçekleşecek ve bütün dünya bunu görecek, ideallerimiz sosyalizmdir…” sözleriyle, idam sehpasında sosyalizm  ideallerini tekrar eder.[iv]

Birinci Büyük Savaş, bütün Avrupa halkları için yıkım olduğu gibi Osmanlı İmparatorluğu halkları için de bir felâket oldu. Bu felaketten İmparatorluk unsurlarından Ermeni Halkı 20.yüzyılın ilk Soykırım uygulaması  ile yüz yüze gelir. Ermeni halkı ile birlikte Ermeni devrimciler de bu coğrafyadan kazınır.  1915 yılında yapılan tehcir ve Soykırımdan sonra, sağ kalan militanlar eliyle, göçürülenlerin ve sığınmacıların toplan­dığı Yakın Doğu ülkelerinde Hınçaklar ve Taşnaklar parti­lerini yeniden kurdular ve topluluklarının sürgünde nasıl korunacağını  tartıştılar. Taşnaklar Sosyalist Enternasyonalle ilişki­lerini yeniledi ve Sovyet rejimini eleştirdi, Hınçaklarsa onu destekledi. İlk Ermeni komünistleri Hınçaklardan çıktı. Bunlar, İran, Suriye-lübnan ve Mısır’da, Yunanistan’da ve Bulgaristan’da komünist partilerin kuruluşunda tarihsel roller oynadılar.[1]

Bu Ermeni devrimcilerin bir kısmı Batı Avrupa ülkelerine göç ettiklerinde buradaki sosyalist hareketlere katılarak sınıf mücadelesini bu örgütlerde sürdürmeye devam ettiler. Bunlardan biri de bu mücadele sırasında hayatı bir nazi infaz mangası önünde 1 Eylül 1906 Adıyaman doğumlu  Misak  Manuşyan’dır.

Ermeni devrimcilerini bir kısmı ise ülke içindeki sosyalist harekete katılarak mücadelelerini bu coğrafyada yürütmeyi seçerler, ancak kovuşturmalar ve tutuklamalarla bunlara göz açtırılmaz. Bunların da tek seçenekleri vardır: sürgün. Aram Pehlivanyan da bu gurubun mensubudur. Bu Ermeni devrimciler sürgünde Türkiye komünist Hareketine destek verirler yönetici ve politbüro üyesi olarak sınıf mücadelesini sürdürürler. Diğer Ermeni devrimcilerin olduğu gibi Aram Pehlivanyan’ın hayatı da doğduğu topraklarından uzakta 1979’da Leipzig’de sürgünde noktalanmıştır.

Aras Yayıncılık 1999’da Türkiye Komünist Partisi politbüro üyesi Aram Pehlivanyan’ın  Şiirleri ve biyografisinden[v] on yıl sonra yeni yayınladığı Manuşyan’ın biyografisi[vi] ile Ermeni devrimcilerinin Sosyalist harekete iki ayrı kanaldan katılan Ermeni komünistlerini, Hayat zamanda değil, zamanın kullanılışında var olur diyen Manuşyan ve son şiirinde Kavga gerek diktatöre karşı,yenmek diktatörü, kurtarmak için insanı diyen Pehlivanyan’ın şahsında Ermeni Devrimci Hareketini ve Ermeni devrimcilerinin uluslar arası devrimci harekete katkısı ve gündeme taşımıştır.

İki devrimcinin birçok ortak noktaları vardır: İkisi de bu coğrafyada gözlerini açmışlar ancak bu coğrafyadan koparılarak hayatları sürgünde noktalanmıştır. İkisi de şairdir. Yaşama dair beklentilerini şiirleriyle de ifade etmişlerdir. Her ikisinde de güçlü ve egemen  bir vurguyla atan damar evrensel olandır.

Manuşyan’ın daha küçük yaşta Cünye’de bir Ermeni sürgün kampında olmasına rağmen yaşamdan beklentileri yüksektir. Onbir-on ik yaşlarıda  özlemlerini dizelere döker;

Küçük sevimli bir çocuk

Gece boyu hayalini kurdu

Yapacağı gül demetlerinin

Tatlı şafak vakti erguvani.

Manuşyan Kimdi? Eşi ve mücadele arkadaşı Mélinée şu sözlerle Manuşyan’ı özetler:

O doğuştan kahraman değildi. Bunun yaşayan bir örneğiydi. Öyle ki, kahramanlığı, gündelik hayatın her anında gözlerinizi kamaştırabilirdi. için­deki güç, sıradışı bir kaderin habercisiydi. Ölümü korkunç bir talihsizlik oldu. Kurşuna dizildiğinde otuz yedi yaşındaydı. Bu otuz yedi yılın dökümünü yapacak olursak, yirmi yaşına kadar yetimhanede kaldığını, son beş yılın ya Direniş’te ya hapiste, ondan önceki beş yılın da neredeyse bütünüyle militanlıkla geçmiş olduğunu görürüz. Kendini kültürel, ideolojik ve pratik bakımdan yetiştirerek geçirdiği yılları da hesaba katarsak, birik­tirdiklerinin meyvelerini verebileceği bir anda ölmüş olduğunu saptayabiliriz

O, Ermeni halkından College de France Öğrencisi İsdepan (Etienne) Vosgan’ın Fransız dostalarıyla yan yana 1789 Fransız devrimine katıldığı gibi, Fransız yoldaşlarıyla birlikte Nazilere karşı omuz omuza mücadeleye girmiştir. Manuşyan, Nazilere karşı verilen bu savaşın tüm ey­lemlerinde nispeten önemli bir rol oynadı. 1937′de, delege olarak  Arles’daki büyük antifaşist kongreye gitmişti, Manuşyan o dö­nemdeki Fransızların aksine, bir Ermeni olarak, faşizmin ne demek olduğuna dair kişisel bir deneyime sahipti; en azından ezilen halklar üzerindeki sonuçları bakımından. Türklerin Er­menilere karşı güttüğü politika ile kendi politikası arasında bağ kuran, Hitler’in ta kendisi değil miydi? Polonya’daki katliamla­rın uluslararası düzeyde kınanabileceği uyarısında bulunan danışmanlarından birine, Ermeniler katledildiğinde dünyanın kılı bile kıpırdamadı, diye karşılık vermişti arsızca! Manuşyan’ın Nazizm’e duyduğu nefretin ve onunla her yol­dan mücadele etme iradesinin kaynağında da, yakınları ve ken­disinden de öte, halkının yaşadığı bu tecrübe yatmaktadır. Faşizme karşı savaşı bir sınav olarak görür, savaş ilan edilir edilmez ilk tutuklananlar arasında olması boşuna değildir. Tutuklu olduğu Santé Hapishanesinden yazdığı mektupta Faşizme karşı mücadeleye çeğırır: “Bu sınav herkesin Fransa’ya ve köken itibarıyla mensup olduğu halkına yönelik tutumunu belirlemek için bir fırsat olacak. Her yurttaş, halk düşmanı Nazizm’le savaşmayı yürekten istemelidir.” Fransa’ya olduğu kadar kendisinin de düşmanı olan Nazilere karşı mücadele görevini yerine getirmeye çağırmaktadır. Manuşyan işgalle birlikte  Fransızların eliyle yapılıyor olsa da Nazi şiddetinin nasıl olabileceğini de görür. Yoldaşlarıyla birlikte Manuşyan direnişçi Ermeniler arasında sorumluluk üstlenir. Manuşyan Almanların SSCB’yi istila ettikleri gün İşbirlikçi Fransız hükümeti tarafından tutuklanır. Ancak İşbirlikçi hükümet işi çok ileri götürmüş bir gecede tutukladığı 7 bin kişi isimlerinin karşısına komünist ibaresi düşerek Gestapo’ya teslim eder. Bunlar arasında Çar’ın eski subaylarının da olması Almanların Fransız polisinin samimiyetinden kuşku duymasına yol açar. Fransız polisi gereğinden fazla gayret göstermiştir.Gestapo tutuklananların sayısının büyüklüğü karşısında tutklularla başa çıkamaz, onca tutukluyla güç durumda kalmıştır. ve Komünist olduğu ispat edilemediğinden serbest bırakılsın emriyle sebest kalanlar arasında Manuşyan’da vardır. Manuşyan kaldığı yerden direnişe devam eder. Manuşyan’ın, örgütün önemli isimlerinden olmasının yanı sıra, eylem halinde de son derece cesur biri olduğunu anlayan sorumlular, onu hemen birliklerden birinin başına getirdiler. Kısa süre içinde, Paris bölgesi göçmen FTP’lerin sorumlusu oldu.

Böylece, yüzlerce kişi doğrudan Manuşyan’ın emrine girdi; bunların arasında yardımcı birlikler ve direnişçiler de vardı. Dört büyük birlik bu grubun en iyilerini oluşturuyordu: “Özgürlük”, “Victor Hugo”, “Çapayevé ve “Stalingrad”.

Manuşyan dolu dizgin fırtınanın içindedir, mısralarında da ifade eder:

Rüzgârlar dizginsiz varsın kamçılasın beni

Zincire vurulmuş bir kaplan öfkesi

Döllüyor ruhumu zaptedilmez gücüyle,

Patlayacak büyük fırtına için…

Suikast ve sabotaj eylemlerine bizzat katılır. İlk eylemi sonrasını Mélinée şöyle nakleder:” Yaptığı şeyi anlattıktan son­ra, şöyle dedi: ‘Biliyorsun, hiçbir durum ya da duygu öyle birdenbire ortaya çıkıvermez; az çok uzun bir geçmiş yatar bunun arkasında daima. Aklıma gelen ilk görüntü, Birinci Dünya Sava­şı sırasında ölen babamınki ve çok geçmeden açlıktan ölen anneminki oldu. Mezarlarından çıkıyorlarmış hissine kapıldım ger­çekten de. İntikamın suretine bürünmüşlerdi. Harekete geçmem gerektiğini söylüyorlardı bana: Kötü bir şey yapmıyorsun, tek yap­tığın katilleri öldürmek. El bombasını attım ve sonrasında, dünya­nın olanca ağırlığı, tüm sıkıntılar ve acılarla birlikte omuzlarım­dan kalktı sanki. Kendimi hafiflemiş hissettim. Hafiflemiştim, vicdanım hiç olmadığı kadar rahattı! Demin yaptığım şey öldür­mek değildi; aksine, muhteşem bir iş gerçekleştirmiştim…’

Manuşyan gibi bir duygulu bir şairin doğrudan suikast eylemine karşılaşmasını Mélinée anlamakta güçlük çeker:  Bana bütün bunları anlattığında, ilk önce anlam vereme­dim. Hareketini kınadığımdan değil, aksine! Gerçi, onun örgütleyici olarak da çok becerikli olduğunu biliyordum ama, be­nim tanıdığım Manuş’un, yani onca yumuşak, onca sakin, bir anlamda onca şair olan Manuş’un bir suikasta doğrudan katıl­mayı neden kabul ettiğini anlamıyordum.”

Ermenilerin büyük çoğunluğu Nazi karşıtıdır ve savaş boyunca Nazi karşıtı direnişe destek olurlar “Ermeniler, Birinci Dünya Savaşı sırasında çok acı çekmiş küçük bir halktı. İkinci savaş, bu hatıraları tazeliyor olmalıydı… Avrupa’da olup bitenler, kendilerinin yirmibeş yıl önce yaşadıklarına garip bir şekilde benziyordu.” Mélinée  okuyucuya, direnişte Komutan Georges olarak tanınan Manuşyan ve ekibinin gerçekleştirdiği sabotaj eylemlerinin etkileyici bir listesini sunar.

!6 Kasım 1943’te tutuklanır. Tutuklanması da trajiktir. Nazilerin örgütün içinden bazılarını elde ettiğinin farkında ve bunun huzursuzluğu içindedir. Nazilerin tuzak kurduğunu bile bile hain ilan edilmemek adına yoldaşıyla buluşmaya gider ve tutuklanır. “Fresnes Hapishanesinde geçirdikleri üç ay boyunca 23 ler uzun uzun sorgulanır, yani işkence görürler. Yargılanmaları sırasında taşıdıkları yara izleri de bunu kanıtlar. Sorgulamalarda, eylemlerinden ve bunları niçin yapmış olduklarından başka hiçbir şey söylemezler. Pişman olduklarına dair tek bir söz çıkmaz ağızlarından; aksine, sırf görevlerini yerine getirdiklerini söylerler”

Manuşyan  yargılamadaki son sözlerinde, hem Nazilere hemde işbirlikçi Fransızlara seslenir: Önce Almanlara dönerek: ‘size söyleyecek hiçbir şeyim yok Bebn size karşı koyup savaşarak görevimi yaptım. Yaptığım hiçbir şeyden pişman değilim. Şimdi rolünü oynama sırası sizde: Elinizdeyim.’ Sonra Fransızlara dönerek: ‘Fakat size gelince, sizler Fransızsınız. Biz Fransa için, bu ülkenin kurtuluşu için savaştık. Sizse vicdanınızı ve ruhunuzu düşmana sattınız. Siz Fransız uyruğunu miras aldınız, bizse bu uyruğu hak ettik.’

Kurşuna dizilmeden önce 21 Şubat 1944 tarihindeki Mélinée’ya yazdığı son mektubunda İnsanlığa seslenir:

Zafere ve hedefe iki adım kala ölüyorum. Bizden sonra yaşayacaklara ve yarının Özgürlüğünün ve Barışın güzelliğini tadacaklara ne mutlu!

Yoldaşı Mélinée Manuşyan’ı şu sözlerle özetler: “O her şeyden önce şairdi. Hayatını dile döktüğü kelimeler şiirlerinde akan kanıydı biraz da. Şiirde dile getirse de, hayatını yaşadığı yer ora değildi ama. Hayat kendini eylemlerde yaratır, yeniden üretir, sürdürür. Ve Eylem, onu var eden dünyadır da. Manuş’un eylemleri, eyleme geçmenin karşılıksız olmadığı bir dünyada gerçekleşti: Bedellerinin hayatlarla ödendiği bir dünyada (Bu durum şimdi değişti mi!) Manuşyan bu yüzden öldü, Fakat istediği yaşamaktı, konuşmaktı, sevmekti, dünyayı değiştirmek ve kendisini de onunla birlikte değiştirmekti, ondan ayrılmak değil… Hayatı savunurken öldü. Ölmemeliydi. Karşı kyup savaştığı şeyin, totalitarizmin kurbanı olarak öldü.”

Sürgündeki son kuşak Ermeni devrimcisi Garbis Altınoğlu, Manuşyan ile ilgili değerlendirmesini şu sözlerle bitirir: “Adları ve eylemleri burjuvazi tarafından bir susku komplosuyla unutturulmak istenen Misak Manukyan ve yoldaşlarının ve aynı yolu izleyen çeşitli ülkelerin onurlu devrimcilerinin mirası, proleter enternasyonalizminin ete-kemiğe bürünmüş halidir. Bu bağlamda Manukyan’ın son mektubunda eşine, Nazi haydutlarının iğrenç eylemlerinden ve onların işledikleri suçlardan bir ölçüde kendileri de sorumlu olmakla birlikte “Alman halkına…. nefret beslemediğini” söylediğinin altını çizmek gerekir. O’nun aynı biçimde, Ermeni halkına karşı bir jenosid gerçekleştirmiş olan Osmanlı-Türk gericiliğine ve perde arkasından onu yöneten Alman emperyalizmine karşı sınırsız bir nefret beslemekle birlikte, Anadolu’nun Türk ve Müslüman halkına karşı da nefret beslememiş olduğunu tahmin edebiliriz.”[2]Garbis Altınoğlu Misak Nanuşyan’ın proleter enternasyonalizmini vurgular.

Ermeni Devrimcilerinin İnsanlık değerlerine sahip çıkmaları ve bu uğurda can vermeleri Türkiyedeki bazı Nazi yanlısı gazetelerine hiç de hoşuna  gitmemiştir. İftiralarına başlamakta gecikmezler. Bu Nazi yanlısı gazetelerin  yayınlarına karşı Ermeni Devrimcisi Aram Pehlivanyan kurucusu olduğu Nor Or Gazetesinin 28 Ocak 1946 tarihli nüshasında Hakikat adlı başyazısıyla cevap verir. Okuyucuya çok tanıdık gelecek olan bu makaleyi çok geniş alıntılıyoruz:

“Son günlerde bazı Türk gazetelerinin Ermenilere karşı topyekün taaruza  geçtiğine şahit olmaktayız. Buna Ermeni matbuatı gücünün yettiği nisbette mukavemet etmektedir. Fakat maalesef şunu kabul etmek zorundayız ki, Ermeni gazeteleri memleket efkarı umumiyesinde ancak ufak bir tesir sahasına maliktirler. Bu sebeple müdafaa, kılıçla döğüşen birine karşı topluiğne ile mukavemey etmek kadar beyhude ve hatta gülünç olmaktadır. Bu vaziyeti göz önünde tutarak bizler doğrudan doğruya Türk efkarı umumiyesile temasa geçmek istedik. Evvela şunu arzederim ki: bu satırları yazan Balkan harbinde, geçen dünya harbinde bu memleket için şehitler vermiş bir ailenin, ve daha üç sene evvel yine bu memleket için varını yoğunu vermiş [Varlık Vergisini kastediyor] bir milletin evladıdır.  Bu sıfatla bazı türk gazetelerinin bu haksız tecavüzlerini hayretle, esefle karşılamaktadır. Bu gibi neşriyat yapan gazetelerin başında ‘Tasvir’ ve ‘Cumhuriyet’ gelmektedir.[Bu gazeteler 2. Savaşta Almanları destekleyen Türk gazeteleridir. Almanlardan bunun karşılığı maddi destek aldıklarına dair güçlü kanıtlar vardır. Alman Büyükelçisi basını yemlediğini söyler]  ‘Tasvir’ maziye ait bir hesap pusulasile [tsvir sahibi ve Tekilat-ı mahsusa elemanı Ebüzziya’nın savaş suçu işlediği suçlamasıyla Malta’ya sürgününü kastetmektedir]  ortalığı yaygaraya boğmaktadır…. ‘Cumhuriyet’ gazetesinin 25 aralık 1945 tarihli nüshasında ahmed Halil isminde birinin  ‘İkinci dünya harbinde ermeni meselesi’ başlıklı bir makalesi neşredildi. Mümaileyh bu yazısında Türkiyedekiler de dahil bütün dünya Ermenileri Almanlarla işbirliği yapmış bir unsur olarak göstermeğe yelteniyor. Bu meyanda Fransa da dahi Ermeniler müstevlilerle işbirliği etmişler, Ahmed Halilin İstanbulda bulunan bir Fransız dostu da bunu teyid ediyor. Bu gibi müphem kaynaklar göstererek veyahut hiçbir kaynak göstermeden isnatlarda bulunmak bir sınıf    gazetecilere    mahsus modası geçmiş malum bir taktiktir. Fakat işin enteresan ta­rafı bu deği, memlekette     Alman   yeni nizamına karşı sempatisiyle tanınmış  ‘Cumhuriyet’   gazetesinin,    şimdi   mihver taraftarlığını bütün Ermeni milletine yüklemeğe çalışmasıdır. Anlaşıldığına     göre    bu    anonim     Fransız      vatandaşı, Fransız ordusunda Almanlarla   çarpışmada, esir kamplarında ve yeraltı faaliyetlerinde  binlerce Ermeninin  Fransa için   şehid düştüğünden  haberdar değil ve yahut onların hatırasına hürmet gössterecek kadar ruh asaletinden mahrum,üstelik onları işbirlikçi gösterecek kadar küstahtır. Birgün belki  Ahmed Halil veya  onun zihniyetinde    olanlar,    Peténlerin, Lavalların, Darnanların, Deatların,Dorlotların Fransayı Nazilere satan bütün vişici avanenln ve vişi  milislerinin Ermeni aslından ol­duklarını İddia ederler. Biz buna da hiç şaşmıyacağız. Ancak bu adamların pişkinliklerine  de hayran  olmaktan    kandimizi alamıyacağız… Bazı gaztelerde yalnız Ermenilere karşı memlekette bir hava yaratmak için adeta bir gayret bir arzu mevcuttur ve bu gayrimesul eler efkarı umumiye dene  zenbereği her gün her çareye baş vurarak bir kısım vatandaşlar eliyle kurmaktadırlar. [taktik hala değişmiyor]

Ermeni milleti mihver tecavüzüne karşı, Amerikan, Rus, Fransız ordularında bilfiil çarpışmış kanını akıtmış, elde edilen zafere dünya ölçüsile ufak, fakat kendi imkanlarının ölçüsile gayet büyük gayret katmıştır. Onun demokrası davasına gösterdiği bu hizmete mukabil iftira ve isnadlarda bulunmak hakkaniyete bağlı, şeref ve haysiyet sahibi her insanı muhakkak ki rencide edecektir.

Ahmed Halillerin şunu iyi bilmeleri lazımdır ki, klasik demokrasinin ‘zaman ve mekan şartlarının’ dahi üstünde olan, fikir,vicdan teşkilatlanma hürriyetleri milletler ve dinler arasında hukuken eşitlik gibi birkaç temel prensibi var. Halbuki mezkür gazetelerden hiç biri ekalliyetlerin memlekette üvey evlat muamelesi görmesine ses çıkarmaz.

Türklerle Ermeniler arasında kardeşlik bağlarının tecessüsüne hararetle taraftarız. Bunun tahakkukuna önderlik edecek olan matbuattır. Fakat onun bu günkü zihniyeti arada müşterek olan kıymeti yok etmek tehlikesi gösteriyor.”

Hayatı sürgünde noktalanan Pehlivanyan’ın yaşamına kısa satırbaşlarıyla da olsa değinelim: Aram (Büyük) Pehlivanyan, 1 Ağustos 1917′de (nüfus tezkeresine göre 9 Temmuz 1333′te) İstanbul Üsküdar’da doğdu. Yeni Mahalle, Boyacı Artin Sokak, Hane No: 6′da kayıtlı ailenin altıncı ve son çocuğuydu. İlköğrenimini Üsküdar Nersesyan-Yermonyan (1932), ortaöğreni­mini Galata Getronagan (1938) Ermeni okullarında, yükseköğrenimini İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde tamamladı (1949). Daha li­sedeyken şiir yazmaya başladı. Sınıf arkadaşı S. K. Zanku ile iki sayı Ermenice “Aşğhadank” [Emek] edebiyat dergisini çıkardı (1939). Üni­versite yıllarında siyasi faaliyetlere katılmaya başladı. 1941′de tutuk­landı, on beş ay hapis yatarak 1943′te serbest bırakıldı. Avedis Aliksanyan ve S. K. Zanku ile birlikte Ermenice “Nor Or” [Yeni Gün] adlı haftalık gazeteyi çıkardı (1945). Gazete 1946 yazında günlüğe dönünce yazı işlerinin yükünü ve sorumluluğunu üstlendi. Kısa süren siyasi serbesti döneminin son bulmasıyla birlikte gazete kapatıldı. Pehlivanyan tutuklandı ve üç yıl hapse mahkûm edildi. 1949′da özgürlüğüne kavuştu. . Aynı yıl Ermenice şiirlerinden oluşan kitabı Kağaki Jığhorin Meç [Kentin Gürültüsünde] yayınlandı. 1950′de, yine S. K. Zanku ile birlikte tek yapraklık Ermenice “Gırung” [Turna] aylık sanat edebiyat dergisini çıkardı. Bu arada askerliği er olarak Erzu­rum’a tertip edilen Pehlivanyan, daha derginin ikinci sayısı çıkmadan (Mayıs 1950), İstanbul’u gizlice terk etti. Haydarpaşa’dan trenle Ada-na’ya, oradan Suriye’ye geçti. 1956′da Suriye’den ayrıldı, bir süre Fransa’da kaldı. 1958′de Demok­ratik Alman Cumhuriyeti’ne (Doğu Almanya) geçip Leipzig’e yerleşti. Siyasi faaliyetlerini sürdüren Pehlivanyan, “Bi­zim Radyo”da redaktörlük ve Türkiye Komünist Partisi’nde politbüro üyeliği yaptı. Ölümünden iki yıl önce yavaş yavaş siyasi çalışmalar­dan çekildi. Pehlivanyan Kansere yenik düşerek 13 Aralık 1979′da Berlin devlet hastanesinde yaşamı noktalanır ve  Leipzig’de toprağa verilir.

Aram’ın yaşamı sonuna kadar siyasi mücadele içinde geçmiştir.  Reel sosyalizme bakışı eleştireldir. Kızı Meline babasını şu sözlerle anlatır:  Adalet anlayışına sahip, dürüst bir insandı. Haksızlığın, insan­ların aşağılanışımn yanında asla yer almazdı. Doğu Almanya’ da (Demokratik Alman Cumhuriyeti) hüküm süren ikiyüzlülüğe karşın babam bana düşüncelerini açıkça ve korkusuzca ifade et­meyi, yönetici erke karşı eleştirel bakış açımı hep korumayı, güç­süzlerin davasını üstlenmeyi ve insanlarla çok çabuk yakınlaşma­yı öğretti… Göçmen olmanın kendisinde uyandırdığı duygulara ilişkin tek söz etmezdi. Ancak ona dikkatlice baktığımda İstanbul’a, eski dostlarına, doğduğu ülkenin iklimine ve mutfağına duyduğu özlemi kolayca görebilirdim. Çalışma masasının üzerinde, dostu Nazım Hikmet’in fotoğrafının yanı başında, daha küçük boyutta siyah beyaz bir fotoğrafta Kızkulesi görülürdü. Babam doğduğu ülkeden ayrıldığı günden itibaren bu fotoğrafı, gittiği her yere beraberinde taşıdı. Onun, ülkesine duyduğu özlemi anlatabilmek için Karadeniz kıyısında Soçi’de yaptığımız iki haftalık tatili hatırlamam yeterli. Babam, sık sık balkonda oturur, elindeki portatif radyoda Türkçe bir istasyon arar ve uzun süre tek kelime etmeden İstanbul’ un bu­lunduğu yöne doğru bakıp denizi seyrederdi…Yeni vatanı Almanyada babamın yadırgadığı , hoşuna gitmeyan pek çok şey vardı… doğu Almanların toplumsal yaşamının dışında kaldı hep, sadece iki Alman arkadaşı oldu.Babam komünist olmakla birlikte Demokratik Alman Cumhuriyetinde hoşuna gitmeyen çok şey vardı.”

Pehlivanyan sürgünde şiirini geliştirmesi için gerekli olan toprağını yitirmiştir. Dostu Zanku: “Ne yazık ki İstanbul’dan ayrıldıktan sonra üretemedi. Bir şeyi eksikti sanki. Kırılmış kalemini bir kenara bırakmış ve susmuştu… Kırgın bir insanın ruhsal sıkıntısı yansıyordu gözlerinden.” Ortak dostumuz Toros Toranyan’ın sözleriyle uluslar arası fikir hareketinin insanı olan bu Ermeni şairin dizeleri susar, yeni toprakta yeşermez olur. Şair A. Şavarş’ın yerini Siyasi Aram yada A. Saydan almıştır.

Şair Pehlivanyan’ın (A.Şavarş) Ermenice ve Türkçede yazdığı şiirleri umut saçar, siirleri güneşli, parıltılı, ışıltılı ve alev alevdir. O şirlerinde umut saçar. O bir fenerdir. Şiirlerinde fener metaforuna sık rastlanması rasgele  değildir.  O umudun, ezilenlerin, yoksulların sesidir.

Pehlivanyan yoldaş’ın ölümü üzerine TKP MK tarafından yayınlanan duyuru da Aram Pehlivanyan’ın gerçek adını geçmek yerine: TKP,Leninci savaş erlerinden birini yitirdi.   Türkiye  işçi sını­fının yiğit  evlâdı,   TKP MK Politik Büro üyesi Ahmet Saydan yoldaş, ağır bir hastalıktan sonra,   62 yaşında gözlerini dünyaya yumdu.Denir;

Duyuruda yalnızca Ahmet Saydan adının geçmesi, asıl adı Aram Pehlivanyan’dan,onun Ermeni kimliğinden, Ermenice gazetecilik yaşamından ve bunun siyasi içeriği ile sonuçlarından hiç söz edilmemesi bir ayrıntı değildir. Türk solunun bir refleksi olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Duyurunun TKP’nin kitleselleşme iddialarıyla aynı döneme rastlaması ise bir  ayrıntıdır…

Coğrafyamızın çocukları Ermeni devrimcilerle ilgili sözlerimizi Aram yoldaşın bir dizesiyle noktalayalım…

“…Ve Selam olsun

gözlerinde doğacak sabahın ışıltılarıyla

karanlığın içinden

güzel yarınların umudunu kuşanmışlara…”

[1] Uluslar arası devrimci harekete destek veren ermeni devrimcilerinden bir bölümü saygıyla anıyoruz.

Harutyun (artin)  Madeyan:İstanbul  da okudu adana doğumlu eski Hınçak üyesi,  1924’te Beyrut’ta spartakist hareketin kurucusu, Halit Bektaş ile birlikte Suriye-lübnan KP kurucusu, 1926 da iki parti birleşerek Suriye KPne dönüştü.

Aram Madoyan: Lünnan KP kurucusu, daha sonra Suriye/cezirede parti sorumlusu

Hovannes Ağabaşyan Kp gazetesi kurucusu

Barur Yeresyan KP MK üyesi

Krikor Hamamcıyan Parti matbaasının kurucusu

Pierre Şadarevian: Lünnan KP kurucusu, işkencede öldürüldü, Faracallahilu ile birlikte cesedi asit çukurunda eritildi.

Hagop Der Bedrosyan Suriye KP Üyesi, Lovon Der Petrosyan’ın babası,devrimciliği musa dağdan başlar Partinin Halep sorumlusu1946 da  Ermenistan’a gitti

Avedis Alaksyanyan Suriye KP  sorumlularından Fransa’ya gitti orada aşkar adlı gazete çıkardı,

Varujyan Sahatyan Suriye, KP MK üyesi,

Badrik Seliyan Suriye KP MK üyesi, amerikaya gitti orada KP içinde çalıştı, draper gazetesi kurucusu

Nikol Aşrafi: Suriye KP yöneticisi

Arslanyan , Bulgar KP kurucusu,

Boğosyan, Bulgar KP kurucusu, varna’da öldürüldü ve denize atıldı,

N. Benyamin, İran KP –Tudeh, yöneticisi, Şah rejimince katledildi,cesedi bulunamadı

Hagop Hagopyan, Mısır KP yöneticisi, ressam daha sonra Ermenistana gitti ölümü 1960

Aşot Artiesyan, Amerikadan İspanya iç savaşında devrimci alaylarda savaşçı olarak bulundu ispanyada falanjistler tarafından katledildi.öldüğünde 32 yaşındaydı

Takesyan, Yunan KP içinde çalıştı Atina sorumlularından

Stefan Grudikyan, yunan KP içinde çalıştı, daha sonra Ermenistana gitti.

[2] Garbis Altınoğlu, Misak Manukyan’ın Anısına, http://www.sgdf.in/biyografi/3559-misak-manukyanin-anisina.html

[i] Bir Ermeni devrim şarkısı

[ii] Kod adı Paramaz olan Matteos Sarkisyan, bir Ermeni fedaisi, özgürlük savaşçısı ve siyasal aktivist. 1863 yılında Meğri kentinde doğdu. Eçmiadzin’de eğitim gördü. Nahçevan’da öğretmenlik yaparken, Stefan Sabah-Gülyan ile tanıştı [1915 yılında o da Divan-ı Harp tarafından gıyabında idama mahkum edilecekti] ve Ermeni Sosyal Demokrat Partisine [Hınçak] girdi. 1903 yılında Rus Çarlığının Kafkasya Genel Valisi Golitsin’e karşı bir suikast örgütledi. 1905-06 yılları arasında Azeri-Ermeni kıyımları sırasında iki halkın bir arada yaşaması için çaba harcadı. Köstence’deki tarihi toplantıdan sonra İstanbul’a geldi ve divan-i harbte mahkeme edildikten sonra  19 arkadaşları ile birlikte ölüme mahkum edildi.

[iii] Teotik idamlar ile ilgili şunları söyler:  07 / 20 Nisan 1915’te Almanak’ı yayımlayan Hovagimyan ile birlikte Divan-ı Harp önünde muhakeme edildiğimde, bir sene hapse mahkûm  oldum. Aynı gece, Büyük Koğuş’ta, yukarıda zikrettiğim insanlarla kaldım; onlar   kara hükümden habersizdiler. Merkez Hapishanesi’ne naklolduktan bir ay sonra, feci akıbetlerinin farkına   varmış ve benden Patrikhane’ye haber aktarmamı istedilerdi. Hapishanedeki   papaz vasıtasıyla gerekeni yaptım ise de, Patrik Zaven Hazretleri pek fazla bir şey  yapamadı. Talât Paşa, Patrik Hazretleri’nin ziyaretini kabul etmek istememişti.  Ve hepsi 2/15Haziran’ında, şafakta, hepsi Divan-ı Harp binası önünde asıldılar;  birçoğu gibi onlar da, (başka şans kalmadığı için doğmuş olan) Bağımsız    Ermenistan hülyası yolunda kurban düştüler. Kaderin garip bir tecellisi olarak,  bu yirmi kişinin katlinden, son tahlilde, mesul olmuş kişi de, yedi ay sonra asılacaktı.

[iv] İdam edilen iğer Ermeni sosyalistler şunlardır:

Dr. BENNE TOROSYAN (Bedros Manukyan): Kharpert’in (Harput) Hüseynig kasabasında doğdu. Yeprad Koleji’nden (Fırat) 1903’te mezun oldu. Biraz öğretmenlikten sonra, Beyrut Amerikan Tıbbiye’sinde okudu, ihtisasını   ilerletmek amacıyla Amerika’ya gitti. Meşrutiyet’ten sonra İstanbul’a gelerek   sanatını icra etti; aynı zamanda kamu yararının yöneticilik rolüne devam etti.

ARAM AÇIKBAŞYAN: Arapgir’de doğdu; öğrenimini orada gördükten sonra 55 yaşında İstanbul’a geldi.  Hukuk Okulu’na devam etti. Öğrencilik süresince Murat, Arpiyar , Cangül ve diğerleriyle temas kurdu; o sıralarda,  tanınmış militan Şımavon İstanbul’a gelip Hınçak Fırkası’nın tohumlarını atmıştı,  ve Hınçag Fırkası saflarına girdi; 1897’de Kumkapı nümayişinin tertipçileri  arasındaydı. Hukuk diplomasını almadan Avrupa’ya geçti; oradan Pokr Hayk’a (Küçük Hayk) gitti; gayesi Ermeni gençliğini şekil ve şemaile sokmaktı. Yıllarca maceralı bir hayat yaşadı; Şabinkarahisar ve Sepastiya’da (Sivas)  özverili çalışmasıyla tanındı. Yakın arkadaşı Taniyel Çavuş ile tanınmış fedai Aram’ın yardımcısı oldu. 1905’te Delege Meclisi kendisini Merkezi Yönetim’e üye seçti.  Benzeri milli vazifeleri hayatının sonuna kadar ifa etti. Hayatını kazanmak için  İstanbul’da emlak tellallığı da yaptı.

KEĞAM VANİGYAN:Van’da doğdu. Yeramyan Okulu’nu bitirdi, İstanbul’da   Hukuk Mektebi’nden 1913’te mezun oldu. Talebe Cemiyeti’ni kuranlardan oldu;  “Gaydz” (Kıvılcım) gazetesinde yazarlık ve “Hınçag” gazetesine muhabirlik yaptı.

YERVANT TOPUZYAN: Bahçecik’te doğdu, burada öğrenim gördükten sonra doğum yerinde ve Geyve bölgesi köylerinde öğretmenlik yaptı. Değişik  gazetelere Panvor (İşçi) nam-ı müstearıyla yazılar yazdı.

RUPEN GARABETYAN (Vahan Boyacıyan): Çemişkezek’te doğdu. Kafkasya, Romanya, Bulgaristan ve Amerika’da siyasi faaliyetlerde bulundu ve  Meşrutiyet’ten sonra da İstanbul’a geldi ve ticarete başladı ve Çemişkezek’ten   Mahalli İdare Meclisi’ne mümessil seçildi.

HOVHANNES DER ĞAZARYAN: 1878’de Gesariya’da (Kayseri) doğdu Öğrenimini orada gördükten sonra, öğretmenliğe başladı. Çocuk yaşından  inkılâpçı Çello ve Jirayr’ın nutuklarından etkilendi; onların mensup olduğu Hınçag Fırkası’na girdi. Fırka’nın değişik delege kurullarına katıldı. Azad- Vartanik ile, Gesariya’ki çatışmalara katıldı.

TOVMAS TOVMASYAN: Kilis’te doğdu; öğrenimini orada gördüktensonra, öğretmenliğe başladı; Halep’e geçti ve buranın Muallim Mektebi’nden mezun olduktan sonra, yine Kilis’te öğretmenlik mesleğine devam etti. Hınçag

Partisinin’nın buradaki şubesinde aktif rol oynadı ve1914’te İstanbul’a gönderildi.

HAGOP BASMACIYAN: Kilis’te doğdu, erken yaşlarda Hınçag Fırkası’na girdi; eğitimciliğe başladı; 1902’de Lusasirats İlkokulu’nu (Işıksever) kurdu.   Hapsedildi, Kilikya (Başpatriği) Gatoğigos’unun ziyareti vesilesiyle affedildi.  1895’teki Adana ve çevresindeki Kilikya Ermenilerinin mâruz kaldıkları  Kıyımı sırasında,  savunma amacıyla silah yapımında önemli roller oynadı. Singer firmasında çalıştı.

MURAT ZAKARYAN (Hagop Ğazaryan): Muş’un Tzıronk köyünde doğdu. Memleketi insanlarının mâruz kaldığı acı ve ıstıraplar, kendisini protesto eylemlerine itti. Paramaz’ın ayrılmaz arkadaşı ve Galitsini fedailerinden oldu Ermeni – Tatar çarpışmalarına katıldı. 1914’te İstanbul’a özel görevle yâni Talât Rejimini devirmek için gitti.

MIGIRDİÇ YERETSYAN: 1873’te Abuçeh’de doğdu. Öğrenimini Harput’ta  gördükten sonra ticaretle uğraştı. Meşrutiyet’ten sonra Harput’un Hınçak Partisi şubesine üye oldu. Tâlât’ın Ermeni düşmanı siyasetinin başında, hiç duyulmamış işkencelere mâruz bırakılarak, İstanbul’a getirildi.

KAREKİN BOĞOSYAN: Şabinkarahisar’da doğdu. Açıkbaşyan’ın sevdiği   arkadaşıydı. Abdülhamit rejiminde Kafkasya’ya geçti ve Meşrutiyet’ten sonra İstanbul’a geldi. Saraçhane’de çadırcılık yaptı. Arşavir Sahakyan suikastının baş  sorumlusu olarak tutuklanıp, hapsedildi.

ARMENAK HAMPARTSUMYAN: Denizli’de doğdu. 27 yaşında silah ve patlayıcı madde konusunda, ihtisas sahibi olmuştu; ünlü bir nişancıydı, 1914’te İstanbul’a geldiğinde bir ihbar  sonucu tevkif edildi. İttihad’a hainlikle suçlandı.

YEREMYA MANUKYAN: Gesariya’nın (Kayseri) Tomarza kasabasında  doğdu. Küçük yaştan İstanbul’a göç ederek Hınçagyan Gusagtsutyun saflarına  girdi. Mahalli devrim nümayişlerine katıldı. Kunduracılık yapmıştır.

APRAHAM MURADYAN: Kunduracı, Hınçagyan Fırkası üyesiydi.

MİNAS KEŞİŞYAN: Diğer müstear adları, Samsunlu Khaçig ve Sarı Minas’tı.   Kayseri’de doğdu. Çocuk yaşta Hınçagyan Gusagtsutyun bayrağının altına girdi.   Ermeni – Tatar silahlı çatışmalarında, Erivan ve Şuşi’de mesuliyetli roller aldı. İri  yarı gövdesiyle, görünüşte hemen terörist tipini andırdığı muhakkaktı.

SIMPAD KILIÇYAN (‘Angudi’ yâni ‘parasız’ Bedros): Pağeş’te doğdu.30 yaşında terzi olmakla beraber, silah kullanmakta ustalaşmıştı. Tecrübeli bir  Hınçag Fırkası üyesi olarak, Muş’ta ve Pağeş’te siyasi faaliyet gösterdi.

KARNİK BOYACIYAN: Şabinkarahisar’da doğdu. Erken yaşta İstanbul’a  geldi ve kahvecilik yaptı. Hınçagyan Fırkası saflarına katıldı. 1914’te Tâlât’a   karşı tertiplenen bir suikasta iştirak etmiş olması suçlamasıyla tevkif edildi.  Onbeş gün içerisinde otuz Lira ceza ödeme şartıyla serbest bırakıldı ve kendisi de  bu meblağı zamanında temin edemediği için, tekrar tevkif edilip, hapsedildi. Asılmadan önce, günah çıkartmak için gönderilen papaza şunları söylemiştir : ‘Papaz Efendi, git dışarıdakilere söyle, söyle ki 30 Liram olmadığı için beni astılar’.

HIRANT YEGAVYAN: Arapgir’li Tıbbiye öğrencisi.

BOĞOS BOĞOSYAN: (Eğin) Agın’lı kuyumcu, hayli ilerlemiş yaşında asıldı

HIRANT AĞACANYAN: 28 yaşındayken Erzurumlu Patırmacıyan’ın sahte  bir mektubu adresine, mahsus yollanarak suçlu olarak suçlanmıştır.  Marzıvan Koleji’nden (Merzifon) mezun olduktan üç yıl Amerika’da ticaretle uğraştı, sonra bu işe kardeşiyle birlikte İstanbul’da devam etti. İstanbul’dan sürgüne gönderildi, şehit Arşag Hazhazyan’ın kayınbabasının oğluydu. 1915 ilkbaharında, İstanbul Hapishanesi Müdürü ve Tâlât’ın sağ kolu İbrahim   Hayri, Bursa’ya gidip, İzmit, Adapazarı ve havalisinde dolaşınca; en haşin şekilde aramalara girişmişti. İşte bu vesileyle, İbrahim Hayri, Ermenilerden bir sürü  silah toplar ve aşağıdaki dört kişiyi İstanbul’a yollayarak darağacına yollar:

GARABET POTUKYAN: (Bardizak’ta Bahçecik) doğdu. İzmit’e yerleşti.  Küçük yaştan Hınçag Fırkası saflarına girdi ve İstanbul nümayişlerine katıldı. 1914’te İttihad’a hainlikle suçlanarak tevkif edildi ve rüşvet vererek kurtuldu.  Ertesi yıl tekrar tevkif edilerek İstanbul’a getirildi.

KHOREN KHORENYAN: Adapazarı’nda doğdu. Demirci ve Hınçag mensubu. Silah ve bomba yapımında uzman, Adapazarı’nda seçim mücadelesinde koyu bir İttihad’çı muhalifiydi.

AMASYA’LI KRİKOR KAYYAN: Adapazar’da otel sahibiydi. Önce   Hınçag sonra Taşnag Fırka’sına girdi. Otuz yıl devrim çalışmalarına katıldı.   Kendi çevresinde müdafaa işlerinin vazgeçilmez adamı olarak tanınmıştı. Bomba  imâlinde ustaydı. Adapazarı’nda Amasyalı lâkabı ile tanınmıştır.

[v] Aram Pehlivanyan, Özgürlük İki Adım Ötede Değil, Aras Yayıncılık,1999.

[vi] Mélinée Manouchian, Bir Özgürlük tutsağı MANUŞYAN, Çev. Sosi Dolanoğlu, Aras Yayıncılık ,2009.

Özgür bir Dünya İçin KALDIRAÇ Sayı:106-107