hevalên hev

ên nûjînê bûn

Li bin awirên stêran

hûn rêwiyên

stêra sibe bûn

Hûn bûne pakrewanên welatê rojê. Oxir be ji we re û ji hemû hevalên we re.

Dardekirina we, wahşeta dewletên ku welatê we dagîrkirina nîşan dide. Ev hovîtiya ku Îranê kirî, mîneke bê dagîrkarên Kurdistan li dijî Kurdan çi hovin.

Şîrîn Elam Hulu, Ferzad Kemangar, Ali Heyderiyan, Ferhad Wekili û Mehdi Eslamiyan hûn di berbanga 10ê Gulana 2010 de ji aliyê dewleta Îranê, bi biryara “dadgehê” hatin dardekirin.

Ev ne cara pêşiya ku ev dewlatên dagîrkar qadro û welatparêzên Kurd dikujin.

Berê jî gelek caran komkujiyên weke vê kiribûn. Niyata wan heye ku piştî vê jî, komkujiyên xwe berdawam bikin. Bi taybet dewlata Îranê di van salên dawî de ji bo ku peywendiyên xwe bi Tirkiyê re xweş bike, dardekirina Kurdan ji xwe re kiriye pîşe. Berê Hasan Hikmet Demir, Fesih Yasemini û berî çend heyvan jî Ihsan Fetahiyan, kiribûna qurbanê van peywendiyên qirêj. Herweha bi dehan kesên din jî, ji aliyê rejîma Îranê ve hatibûne dardekirin.

Raya giştî ya van dewletan, li dijî vê hovîtiyê deng xwe dernedixin. Heta gelek caran weke mizgîniyê vê hovitiya ku li Kurdan dibe pêşkêşî bîner û xwendevanên xwe dikin. Weke serkeftineke dîplomasî ya di navberî dewletên xwe de didine nîşandan.

Li aliyê din raya giştî ya cîhanê, ya ku xwe gelekî ‘‘mirovperwer û demokrat‘‘ didê nîşan jî, li vê qirkirina Kurdan dinêre û deng nake. Dema ku Kurdbin yên têne kuştin mûyekî wan jî nalepitê. Lê dikarin bi dihan pogramên TV û bi dihan nivîsandina li ser ajaleke, firindeke, an jî li ser masiyekî birîndar çêbikin.

Peywendiyên dewletên wan yên leşkerî û aborî wijdana wan jî kor kiriye. Ji bo berjewendiyên xwe yên aborî, siyasî û stratejîk ev dewlet û raya wan ya giştî dikarin bi dewletên dagîrkarên Kurdistanê re bê kêşe rûnin û rabin.

Kevokên welatê tî yê azadiyê, cîhan li rondikên dayîkan nanêrê. Li hêz û berjewendiyê dinêrê.

Bê goman, ev siyaseta qirêj bi hevpeymanên di navbera Tirkiye, Îran û Suriyê de û di bin bêdengiyeke xerab ya Iraqê de têne meşandin.

Li Tirkiyê bi hezaran siyasetmedar û zarokên Kurdan têne girtin û zîndankirin.

Li nava kolanan li ber çavên xelkê mirov têne êşkencekirin.

Li ber kamaran ji bo ku polîs protesto kirine û kevir avêtine polîsan, destên zarokên Kurdan têne şikandin.

Zarokên ku di dibîstanên asîmlekirinê de hatine komkirin, destdirêjiyê li wan dikin û wan dikujin.

Ez bawer dikim, eyer li welatekî din destdijêjî li zarokên du salî, sê salî werê kirin û werine kuştin, ev çapamîniyan ‘‘mirovperwer û demokrat‘‘ dê bi rojan li ser bûyarê sekinî bana. Lê mixabin di çavên van demoqrat û mirovperwerên sext de, çi bi Kurdan bikin, Kurdan ew haqkiriye.

Li Suriyê roj nîne ku Kurdan negirin û wan nekine zîndanê. An jî wan nerevênin û nekujin. Mîneke revandina Şêx Maşoqê Xeznewî yê ku di 01.06.2005an de revandin û kuştin. Tawanê Şêx Maşoq jî weke yê we li dijî zilma ku li Kurdan dibe derketin û ji bo aramî were welatê Kurdan dua kirin bû.

Li Suriyê, di bin zilma îdeolojiya nîjadparêsta Baasî de Kurd têne kuştin û zîndan kirin.

Li Îranê qirkirina Kurdan di bin navê Îslamê de dibe.

Li Tirkiyê rejîma PanîslamiyaTirk bi tawanbarkirina terorîzmê Kurdan dikujê û zîndan dike.

Gelê Kurd ê ku mafên xwe yên herî demokratîk dixwaze ji aliyê van dewletên dagîrkar ve rûbirûyî qirkirina fizîkî, çandî ma ye.

Li hawîrdorê Kurdistan, kuştin, talan, êş û koçberî heye. Mirovên Kurd, zimanê Kurdan û xwezaya Kurdan di bin hovîtiyeke mezin de ye.

Li Kurdistan faşîzmeke dijwar a dagîrkaran li ser kar e û dinya jî, li vê hovîtiyê dinêre û bêdeng e.

Nijadperestên Tirk, Ereb û Fars di nav pêwendiyên qirêj de ne û li qirkirina gelê Kurd digerin.

Kurd yekîtiya xwe çêkin, dê bi cîhanê bidine pejrandin ku wan ev hovîtî haq nekiriye.

Bi yekîtiya xwe, dê bi dagîrkarên Kurdistanê bidine pejrandin ku ew nikarin Kurdan qirbikin. Û bi yekîtiya xwe, dê xwe bigihînê armanca we pakrewanên welatê bê sinor.

Êdî girî bes e! Dema yekîtiyê ye.

11.05.2010

Di helbestê de cihê sembolan çi ye? Bi çi mebestê sembol û işaret têne bikaranîn? Vê mijarê jî, bal kişandiya ser xwe û di nav dîroka danasîna helbestê de cihekî girîng girtiye.

Eyer mirov bala xwe bide mirovên ku diaxifin, dê bibîne bi axaftina peyvan re, pirê caran dest, çav, birih û rû li kêleka peyvan, para xwe dixine axaftinê. Li kêlek ziman zimanekî din dixebitîn in. Mirov dikare vî zimanê jest û mîmîkan bi zimanê nîşanan û sembolan binav bike. Ev wisa dide xuyakirin ku ziman pirê caran li hember hilgirtina hestên mirov lawaz dikeve. Ji bo vê jî, mirov xwe neçar dibînê ku zimanê işaret û sembolan bi kar bînin. Ev bingehê hunerê sembolizmê ye.

Mirovan di serdema pêşî de ji bo ku debara xwe bikin û xwe ji tirsandinan rizgar bikin, îşaret û wêne ji ziman pirtir bikar dianîn. Ev dibistana herî kevn ji zimanê helbestê re bû bingeh. Mirovên berê, dema li ser zinaran wêne çêdikirin ew wêne sembol bûn. Bi wan wêneyan diçûne nêçîrê, bi wan wêneyan xwe ji metirsiyan rizgar dikirin û bi wan wêneyan baweriya xwe dianîne ziman. Zimanê nîşan û sembolan giring e, ev ziman dibe alîkarê ziman ku mirov bikar tîne.

Tiştên li ser dil û mêjî yê mirov hêdî, hêdî dimeşe, lê mirov nikarê wan bigire, bi zimanê duyem têne girtin.

Nivîsîn di destên mirov de amûra derbirînê ye, lê hinek caran li hember hilgirtina hest û ramanan qels dimêne. Ji bo vê mirov bi zimanê nivîsê re, zimanê sembol û nîşanan bikar têne û derbirîna xwe a hunerî pê dixemilîne. Ev jî hunermendiya herî bilinde ku helbestvan bikar tînin.

Nîtzsche wisa dinivîsê, ’’ji vir û pêve henasa xwezaye bi sembolan, pêwîst e were gotin û were şirovekirin. Ku wisa be, pêwîstiya cîhanê bi sembolên nû heye.’’

Sembolên ku di helbestê de cih digirin, li rêwîtiya têgihiştina jiyanê, nîgarên xweş yên li hişê mirov dimênin dihêlin. Baweriyeke helbestvan bi tenê heye. Ew jî bi sembolan destpêkirina tevgera xweşikiya helbestê ye. Ev destpêka xweşikkirina helbestê li meydana cenga xeyalên helbestvan, xweşikiyan di reng û dengan de çê dike. Ev xweşikkirin yên helbestê nemir dikin û helbestvan digihên armanca xweşikkirina helbestê. Helbestvan, helbesta xwe bi hêviya hestan ve nahêle. Hemû hêza xwe ji bo xweşikiya helbestê bi kar tîne. Ji bo wê pêşî li rês û formê hunandinê dinêre. Çiqasî kar li ser were kirin û bi zehmetî hatibe hunandin, ewqasî helbest sipehîtir dibe.

Leandr dibêje, ’’helbest henasa sipehîtiyê ye’’­? Ev jî bi xweşikkirina sembolan dibe. Helbestvan li riyên rihet nagere û şêwên riyên rihet ji ba xwe dûr dike. Her sembolê bi dilerzeke zehmet di helbesta xwe de bi cih dike. Ji bo ku helbest, bikeve riya hemdem û çaxê ronî bi sembolan diaxife.

Helbestvan berê xwe dide çaxên derbasbûnê, balê dikişênê ser efsane, çîrok, sehr, xewn, fal, zikir û xwenîşandanên olî û yezdanên di jiyana mirovên pêşî de xwedî rol bûn. Ji demên bûhûrî ber bi roja xwe ve tê. Bi vê şêweyê dê bigihên riya zanînê û riya ku xwe dibînin. Ji bo wê rêzê ji zanîna mirovên berî xwe re digire.

Êdî ne tenê sembolkirina reng, cih û çaxên çûyî, bi alîkariya teknikên nû, nîgarên nû, bûyerên nû, jiyan, hebûn, raman û bawerî (çi olî, çi felsefî be) van amûrên tevgera jiyanê yên dema derbasbûyî hemûyan bi sembolan ji nû ve tênê jiyanê.

Bi riya sembolkarina van amûrên tevgera jiyana mirovan, helbestvan dikare ji hev cudabûna helbest û zanîstê ji nû ve bigehenê hev û di nav hev de bihune.

sembol meqiyajkirina rengan û xweşikkirina dengan e

Helbestvan ji xweşikiyên nependî (sergirtî) hez dike. Li paş akvarumê (masîdankê) li xwezayê, li tiştan û li bûyeran dinêre. Ji wateyên ku bi gelek wêneyan têne ber çavên mirov hez dike. Ji destnîşankirinên li nav mijê, yên bi xurtî mirov wana ji hev cuda dike û herkes tiştên li wan digerin dibînin hez dike. Ji wateyên ku gelek wate têde xuya dike hez dike. Helbestvan rastiyê bi xwe jî rast, tazî û rût nîşan nade. Wê meqiyaj dike, reng û giyanê wê xweşik dike û bi muzikê re pêşkêş dike.

Paul Valery, dibêje,’’Mirov li hevpariya gelek aliyên helbestvanên ku xwe sembolîst dibînin binêre, mirov dikare bêje, dewlemendiya helbesta sembolîst, têkilkirina muzikê ye.’’ Kirineke din ya ku helbestvan dike ew e, di navbera xwendevan û afirîner de pêwendiyan çêdike. Helbestvan xwendevanên xwe vedixwêne (dewetî) leyîstika roleka afirîner û dixwaze fêhmkirina tiştên ku xwendevan dixwînin ew bi têgihiştina xwe, wana binirxînin. Helbestvan mafê nirxandin û têgihiştina wate dide xwendevan. Kesên ku helbestek dixwînin, an li helbestekê guhdar dikin, ne weke hev jê fêhm dikin? Sembolê ji bo ku xwendevan ji xwe re wateyan hilbijêrê mecal fireh kir û bê sinoriyeke hilbijartina wateyan dide xwendevanan.

Di peyvekê de komek wate didinê ber têgihiştina xwendevanên xwe.

Stephan Mallarme, di nivîseke xwe de vê rastiyê sembolê wisa tîne ziman. ’’helbestvan mijarê hemûyê digirê destê xwe û wisa nîşan dide. Ji bo wê ya di helbestê de, dayîman tiştekî ku mirov lê bigere û bibîne divê hebe.’’

Sembol dihêle ku xwendevan bi pêhesîna xwe, bi binhişîna xwe, bi zanîna xwe ji helbestê fêhm bike. Helbestvan bi peyvên ku çend sembol di nav xwe de kom kirine, dikeve nav cîhana mijarê û mijarê bi pêş ve dibe. Bi şêweyeke fireh ramana xwe pêşkêşî xwendevanê helbestê dike. Pêhesîn (reng, deng, bêhn) bi van nîşanên pêhesînê helbestvan singê tevna hunandina helbesta xwe didin û bi rêsa helbesta xwe dîwarê di navberî pêhesînan de radike. Bi sembolan, bi peyvan û bi xeyalan wana di nav hev de di nîgarekî de nîşan dide û digihê rastiya giyanê helbestê. Helbestvanên vê bikin, ew in yên ku rewşa xwezayê diafirînin û giyanê wî, wê rewşa xwezayê tînin ber çavên me. Em li van rêzikên Henrî de Regnîer binêrin. ’’Pêtiya barana çavên te, şev xewa xwe diraze. Gulên kennîsan, şanaziya tebaxê ne’’… Helbestvan bi sembolan giyanê sirûştê dinivîse. Ji bo bi destxistina nehêniyên xwezayê û têgihiştina tiştên ku di bûyeran de veşartî ji bo wana ji tariyê derxe roniyê kar dike.

sembol ji merc û rewşa helbestvan, ji têgihiştina dîrok û çanda wî/e tê

Helbest; strana dil e. Ev stran di dilê helbestvan de tê gotin û di dilê helbestvan de dime ye. Dema stranê ji dilê xwe dirijênê ser kaxizê,

taybetmendiyên xwe nîşan didin. Şêweyê gotinê, bi giştî ne veşartiye, lê ser tiştan digirê û vekirî nabêje. Bi hostatî wana destnîşan dike. Danasîneke baştir Rodenbach dike, ’’helbesta sembolîst xewn e, kitekit kirine. (detay kirine) Hunerê bi ewran re rêwîti ye. Ev huner ji bo bibe noqta rabûna rastiyê bi tenê ji sîtavan (şewq dan) sûd werdigire. Ji kaxiza li bin pênûsa helbestvan nehêniyên xwe berdidine bêbiniya kendalan.’’

Helbestvan, ziman dike kilîta vekirina deriyê binhişînê û xeyalê. Vê kilîtê dide destê xwendevanê xwe.

Helbestvanê sembolist ne rêzik, giştiya helbestê girîng dibîne. Bi rêzikên azad pêşkêşkirin, ne li dijî armanca raman û zimanê helbestê ye. Helbestvan, ne rêzikeke bi tenê, hemû rêzan bi hev re pêşkêşî xwendevanan dikin. Naxwazin ku xwendevan bi tenê helbesta wana, di hin rêzikan de binirxînin. Dibêjin dema ku xwendevan li daristanê binêre, pêwîst e hemû darên di daristanê de û tiştên din bi hev re bibînin. Wana bi hev re binirxînin. Ne darekê bi tenê, dar, giya, çûk, ajal, kulîlk, gol û çêmên ku heyî, wan hemûyan bi hev re bibînin. Bi ahenga dengê çûkan re, firîna pirpirîkan bibînin û wisa nirxandina xwe bikin. Helbestvanên ku rêzikên azad baş bi kar bînin, hestên xwendevan yên kûr û dûr ji xewa giran hişyar dikin û wana tînin coşê. Ev rêzik dikin ku xwendevan xwe bi xwe bipeyîvin. Goftûgoyan di nava wan de didin destpêkirin. Lê mixabin piraniya guh û çavên xwendevanan hê jî di bin bandora helbesta kevn de ne. Helbestên kêş û qafiye wana yek e. Helbesta kevn aliyekî wê yê rihetiyê heye. Dengê wê li guhan xweş tê û mirov zû dikare jiber bike. Lê helbesta bi sembolan tê nivîsandin ev mafê rihet kirinê ji destên xwendevan girtiye. Helbestvanên sembolîst bi rêzikên azad û kêşa wan ne yek helbestê dinivîsin. Tiştên dixwazin bêjin, fêhmkirinê ji xwendevan re dihêlin. Li gorî hin pêşengên sembolîst, danasîna helbestê bi şêweke nehênî nêzîkbûna pêhesînên xwezayê yên nehênî ye. Ev pêşeng ne weke yên pêşî hatine û çûne li qaşula helbestê dinêrin, ji qaşulê pirtir li giyanê helbestê dinêrin. Li dijî hemû form û rêbazên helbestê yên din, li xisûseyet, rês û tevna helbestwarî dinêrin. Di bêjin, ’’helbest nayê derbirînkirin, derbirîn bixwe ye.’’ Lê nayê wê watê ku helbesta sembolîst, helbesta berî hatî nivîsin red dike. Ew deyndarê form û rêbazên berî xwe ye. Ji wana sûd werdigire û bi sembolan xwe bi pêş ve dibe. Ev şêwê sembolîst ji bo rizgarkirina helbestê ji hin çarçovên teng, gava pêşî ye.

helbestvan ne kesê ku peyama rastiyê didê ye

Helbestvan; pêhesîn, xewn, bûyerên jiyanê û yên difikirin bibin, bi formê sergirtî ji xwendevanan re pêşkêş dike.

Andre Beaunîer, ji bo helbesta nû danasîneke wisa dike. ’’Hunerê sembolîst li ber çavên çavdêran hunerê boyaxkirina rastiyê ye. Hunerê sembolîst, hemû nehêniyên ku di rastiyê de dixuye, di nav rastiyê de anîna meydanê ye’’…

Helbestvan ne peyamdarê rastiyê ye. Ne ew kese ku qanûnan dinivîse û qanunan bi rê ve dibe ye. Lê ne propogandîstekî/e ku xweş dipeyîvê ye jî. Li gorî hostayên helbestê, helbesta ku her kes wê fêhm bike, ew helbest karê helbestvanê ku hê jî kamil nebû ye. Helbesta herî xweş ya ku xeyalên xwendevan watê jê digirê ye. Ne hatine fêhm kirina hin sembolan û ne diyarkirina hin cihê helbestê ji bo estetîkê gaveke ku helbestvan nikare jê bireve ye. Peyvên helbestvan mîna peyvên pêxemberan, bi şêweyekî berfireh, curecurên nirxandin û wateyan di wan de heye.

Helbesta herî dewlemend, ya herî kûr û herî bi bandor, ew helbest e ku her kes weke dixwazin ji xwe re wateyê ji digire û dinirxîne ye. Têgihiştina helbestê jî weke jiyana me ye.

Hin ji me di konan de, hin ji me di berqefkan de, hin ji me di xaniyan de, hin ji me di avayiyên 20,  30 tebiqî de, hin ji me di vîlan de û hin ji me jî li kolan û parkan dijîn.

Em hemû dikarin li van wergehên jiyanê binêrin. Lê em hemû nikarin di wan de bijîn û ji me nayê ku em di wan de rûnin. Yan aboriya me têrê nake. Yan mercên ku em têde dijîn nahêlin ku em bikevin nav xweşiya wan e. Helbest jî wisa ye, her kes dikare bixwîne lê her kes ji helbestê weke hev fêhm nake. Ji ber ku helbest di nav avayên nivîsê de vîla ye. Bê çawa em hemû nikarin di vîlan de bijîn, em wisa jî nikarin weke hev ji helbestê fêhm bikin. Têgihiştina helbestê, biqasî jiyana vîlayê zehmet e. Bê çawa aboriyekî madî ji bo jiyana vîlayê pêwîst e, ji têgihiştina helbestê re jî aboriyekî têgihiştina giştî pêwîst e. Zanîna hemû amûrên jiyana îro û jiyana çûyî pêwîst e.

Sembol û wêneyên helbest wisa fireh û dewlemend in. Di wan de evîn, dilêşî, xweşî, derd û kul, şadimanî, felsefe, realîteya civakî û netewî, fikir û raman, xeyal, hest û wekî din gelek tişt di nav hev de têne hunandin. Ji bo ku helbest hunereke pirwate ye, têgihiştina wê jî wisa bi hêsanî nabe.

Bi giştî tiştê jê re helbest tê gotin ji pêhesîneke pirtir ji pêhesînên tevlîhev tê girtin. Lê tiştên ji pêhesînê girtine çavdêriya pêhesînê bixwe ye. Helbestvan bi saya çavdêriya pêhesînê, wê ji nav mij û murana binhişînê der têne û bi zimanê wê, wê pêşkêşî jiyanê dike.

Nivîskarên dîrokê, felsefê, olê, bîrdoziyê, romanê, çîrokê, gotaran, rojnamageriyê û wekî din, wateya têgihiştina nivîsên xwe didin.

Lê wateya têgihiştina nivîsên helbestê, helbestvan ji xwendevanên helbestê re dihêlin. Şêweyên têgihiştina xwendevanên helbestê li gorî nîgarên di serê wan de li helbestê dinêrin û wisa têdigihin. Helbestvan rasterast nakevin nav mijarê. Bi wêneyan mijara xwe nîşanî xwendevanan didin û bûyerê weke heyî nadin. Bi peyvên ciwankirî, sergirtî û bi destnîşankirina sembolên ku gelek wateyan di nav xwe de digirin, bûyerê didin û datînin ber xwendevanên helbestê.

Tagor dibêje: ’’Cureyên wateyên peyvên helbestvan ên ku ji bo mirovan bikar tîne hene, herkes peyvên li xweşa wan diçin ji xwe re dineqîne’’

03.04.2010

Zenîst, Beşên pîşe û tiştan ji hev cuda dike û dide naskirinê. Felyzof û helbestvan giştî digirine destên xwe. Bi hûrlênêrînê li sedeman dinêrin û pirsa mebestan dikin. Bi vê wekheviya wan re, cuda bûna wan jî heye. Helbest strana dil e û felsefe ya aqil e. Helbest, tevgêra hestê didê destpêkirin. Felsefe, tiştan didê naskirin, ji hev cuda dike, wan tênê hemberê hev, didarîzînê û digihê zanîna dawî. Helbest û felefe du curên têgihiştinên cuda ne. Yek navê beşekî huneriye, ya din navê fikirkirina bipergal û zanîsta giştî ye. Helbest û felsefe bi xîzikên tûj ji hev ne cudabin jî û gelek layên wan weke hev bin jî, du beşên cuda ne. Ev mijar, mijareke ku gelek caran tê ber çavên mirov. Di helbestê de huner li pêş be jî, di gelek helbestên hin helbestvanan de felsefe xwe derdixe pêş. An jî huner û felsefe bi hev re di nav helbestên wan de dimeşin. Helbestvan, pirsan ji yên berî xwe dikin û bersiva yên li paş tên didin. Afirînerê pêşerojê ne û mafê wana ye ku rabordiyê rexne bikin. Mirov her tiştî dayne aliyekî, helbestvan jî temeşevanên dema xwe û yên vê jiyanê ne. Temaşevan qet nebe, leyîstike ku li dinêrin ecibandin, an ne ecibandina leyîstikê mafên wan e. Dibe ku leyîstik li xweşa wan biçe an neçe. Dikarin bikin niçe niç û ofe of, an jî ji bo ku kêfxweşiya xwe nîşan bidin li ser piyan çepikan lêxin û biqêrin. An ji bo ku leyîstikvan baş neleyîstine pirsan ji wan bikin û rexnên xwe bînine ziman. Ev rexne û dadgerî jî mafê wan e. Tê zanîn ku pirskirin karê feylezof e. Ew bi pirsan dixwaze bigihe armancê. Felsefa xwe li ser bingehê pirsan ava dike. Lê helbestvan jî, pirsan dikin û dixwazin bersiva pêşerojê bidin. Ez kî me? Ez çi dikim? Di cîhanê de cihê min çi ye? Erkê min çi ye? Ji bo çi têgihiştina me têra têgihiştina gerdûn nake? Çima temenê mirov wisa kurt e? Di vî temenê kurt de mirov çi ji hev dixwazin? Çima di nav aştiyê de nikarin bijîn? Û weke van pirsan gelek pirsên din ji xwe dike. Li nav pirsan digere û dixwaze bersivekê bibîne. Li xwe dinêre û li civata bêxem dinêrê. Hem pirs û bersivên xwe tîne ziman û hem ji civata bêxem re dibêje: ”Serkaniya nexweşiyan di van pirsan de ye, hûn jî bi min re li wan bigerin.” Carnan pirsên helbestvan nayîne fêhmkirin. Ji bo ku hem bi dengê bilind dipirsin û hem ser pirsên xwe dinixumînin. Heta ji wan tê bi sembolan pirsên xwe tînin ziman. Lucretius Carus ji bo têkiliyên felsefê û helbestê wisa dibêje, ’’felsefe şerê Tîtan e,(Ahrîmanan) helbest jî, di afirandinê de bi yezdanan re pêşbirke.’’

Di afirandinê de tiştên ku feylezof difikire helbestvan dijî.

Tiştên hunermendên mezin li jiyanê dihêlin ji dengê wan pirtir, raman, nêrîn û xwe ragirtina wan a li pêşberî afirandinê ye. Hin hunermend berî me, bi hezaran salan mirine û me qet dengê wan ne bihîstiye. Lê em bi dilxweşî afirandinên wan dixwînin û wana di berhemên xwe de bibîr tînin.

Helbest ne tenê di nebûn de kombûna dengên xweş e. Di hebûna afirandinê de rêkûpêk kirina raman, hest û nêrînên pêşerojê ye. Li vir nayê wê wateyê ku dibêjim felsefe ye. Lê ne dengên bêwate û valane ku bi tenê li guhan xweş tên. Berî her tiştî, armanca gotina helbestê, hişiyarkirina hest û ramanên xwendevan e. Ev bi serê xwe felsefa perwerdê ye û ji felsefê ne dûr e.

Di warê afirandinê de tiştên ku feylezof difikire, helbestvan dijî. Tiştên helbestvan dijî feylezof di kûrahiya bîra ramanê de difikire. Feylezof, helbestvanê ku bi fikir digihê (pergalê) rêkûpêkiyê ye. Helbestvan jî, feylezofê ku bi kiryarê ji rêkûpêkiya jiyanê dibûhûrê ye. Feylezof yê ku herî xweşik û bi pîvan difikire û fikirê xwe di nav rêkûpêkiyekê de bi cih dikê ye. Lê helbestvan yê herî baş dipeyîve û afirînerê ku xweşik dibêje ye. Bi gotineke din, feylezof yekser dikeve nav mijarê û mijara xwe şirove dike.

Bi derbirîneke rasterast bi hêza xeyalê û ramanê felsefa xwe çêdike. Feylezof ji bo gotina xwe bide pejirandin bi dehan mînakan dide. Li derdora mijarê digere, dixwaze wê bide peyitandin (îspatkirin). Xwendevan li gotina feylezof dinêrin û dixwazin bizanibin feylezof çi gotiye. Lê li ya helbestvan bê çawa gotiye dinêrin û weke ku difikirin têdigihin.

Helbestvan, hin caran xwe berdide nav coşa herika hestan. Hin caran li nav kûrahiya ramanê xwe winda dike. Bi qolincên ser û dil helbesta wan dizê û mîna teqîna volqanê ji dûr ve deng û rengê wê tê dîtin. Cihên ku helbest dertê pêş, pirtir bizava rojane ya kesên ku civat ji wan pêktê ye. Pesinê yezdanan, deşt, çiya, şahî, seyran, derya, keriyên ajelan, refên firindan, birûsk, dengên ewran, baran, berf û xunava li ser lêvên kulîlkan e. Ev ji felsefê pirtir bi helbestê têne ziman. Ji van nav û sembolan re lêkolîneke dûr û dirêj divê. Ji bo bikaranîna wan di gotinan de. Bi van sembolan helbestvan xwe berdidina nav herika coşa bûyeran.

Li hin cihan helbest bi ramanan, xwe berdide bîra felsefê û di bîrê de li çirûska ku mirovahiyê rizgar bike digere. Ji bo vê yekê mirov nikare bêje ku helbest ji felsefê cuda ye, an jî felsefe bixwe ye. Lê mirov dikarê bêje ku du hevkarên hev yên jiyanê yên baş in.

Di dîtina min de, helbesta bêfelsefe weke mankêna (bûkeke lastîkî) ku di vîtirînên reklaman de bêgiyan e. Mankêna lastîkî çiqasî xweşik be jî, nabe weke mankêneke zindî. Helbest jî çiqasî bi gotinên lihevhatî were ava kirin û wênên xweşik tê de hebin jî, ku felsefa jiyanê tê de nebe wisa ye.

Helbestvan bi vê mebestê bi jenîna dilan re helbestê diherikînin. Li ser baskên ferişteyan li welatên nenas digerînin. Helbesta xwe dikin qasdê belavkirina dilxweşiyê û ew ji kaniyên nû avê vedixwin. Kulîlkên ku nû dipişkivîn bêhn dikin.

Helbestvan feylezofê hest, xeyal, xewn û ramanên xwe ye.

Helbestvanên, hest û raman bi hostatî di nav tevna jiyanê de dihunin digihên felsefa helbestvaniya xwe.

Fridrich Schîller dibêje, ’’aqilê min her bûyerê sembolîze dike. Dikeve riya afirandinê û ez bi têgîn û rastî, bi prensîp û hestan, bi serekî teknikî li navberî xeyal û hêzê dudil im…Dema dixwazim felsefê bifikirim, helbestvan derdikeve pêşberî min. Dema gotina helbestê pêwîst be, ramanên felyesofî dertên pêşberî min. Bi neberçavbûna hêza xeyalan astengkirina ramanên min an jî aqilsivikiya helbestvanî destdirêjkirina hestên min, bûyereke ku zû bi zû derdikeve pêşberî min e”…

Yanî helbestvan feylezofê hest, xeyal, xewn û ramanên xwe ye. Feylezof jî, helbestvanê çîroka gerdûna ku em têde dijîn e. Helbestvan serê xwe li ser hunandina bûyeran diêşêne. Feylezof jî, serê xwe li ser hebûn û rewşa cîhana me diêşêne. Ev herdu ji destpêka mirovahiyê ve, bi hev re di riyekê de dimeşin. Li vê rêwîtiyê feylezof dipirse û bi riya pirsan dixwaze bûyerê veke û nîşan bide û li îspatkirinê digere. Helbestvan bi dengê bilind dike qîreqîr, qîrîn geh hawara serhildanê ye, geh gaziya cejn û şahiyê ye, an jî bi girî û gazincan daxwaza xwe tîne ziman. Lê karê herduyan jî felsefa jiyanê ye.

Victor Hugo dibêje, ”felsefe mîkroskopa ramanê ye.”

Helbestvan hest û ramanê di nav hev de dihune. Carnan hest li pêş were dîtin jî, raman pêşt re tê. Helbestvan ji kûrahiya hestê û bilindiya ramanê helbestê bi xweşikiya ziman dinivîse. Ji bo helbestvan, raman ne tiştekî pûç û mirî ye, bi ramanê hestê tênê coşê. Wê ji kûrahiya nav xwe derdixîne, di xeyalê de li jiyana bêdumahî dijiyên e. Lê mirov dikare bêje ku di helbestê de raman bêyî hest bi tena serê xwe dîn e û hest jî, bêyî ramanê bi tena serê xwe kor e. Helbestvan raman û hestê bi bilindiya jiyanê ve hişk girê dide.

Helbestvan raman û hestê ji xwe re dikine warê jiyanê û li vî warî dijîn. Ew ne sinorên dewletan, ne parzemînên cîhanê, ne astengkirina ol û îdolojiyan nas dikin. Weke Alfred de Musset  dibêje,”Welatê hunermendên mezin tune ye.”

Helbestvanên mezin erk û hatina mirov ya herî pîroz di şikandina çemberê teng û bêrûmet de dibînin. Ev çember, çi olî be, çi îdolojîkî be, çi yên sîstemên ku heyî be, an jî yên ku mirovahiyê li paş dihêlin bin, bi şikandina van çemberan dixwazin bigihên jiyana ku di armanca wan de ye. Bi vî şêwî raman ji têgîneke bêgiyan û mirî derdikeve û dibe amûra pêşxistina mirov û cîhanê. Ji helbestvan re dibe pencera kaniya nêrîna li jiyanê.

Helbest ne tenê hest e, bi hestê re têgîna ramanê ye jî. Armanca helbestvan a yekemîn ewe ku bi têgîna xwe re vê jiyanê bigihêne civatê. Dixwaze mirovan ji jiyana teng û awirkurt rizgar bike. Wan bigihêne jiyaneke zana û hê xweştir. Schîller dibêje, ”mirovên azad dirûvên Yezdanan didin û mirovên ku nefsa xwe kuştine azad dibin.”

Mirovên bi rastî azad ew mirovin yên ku ji dîlîtiya nefsa xwe rizgar dibin û di riya aqil de dimeşin azad in. Helbestvan dixwazin vê bêrîkirina ku xwe li wan û giyanê wan pêçayî di dilê her kesên ku lê guhdardikin an dixwînin de biafirînin û wan bi daxwaza vê jiyana bilind bîne coşê. Helbestvan ji bo ku karibin vê armanca mezin û pîroz bi her kesên ku dibihîzin bide bihistin. Nîşanî her çavên ku dibînin bikin, hêza hest û ramanên xwe bikar tînin. Hest û ramanên xwe bi riya helbestê dertîne derve û digihînin xwendevanan.

Helbestvan bi vê mebestê dixwazin ku ramanên xwe bigihînin civatê û hestên xwe bigihînin xwendevanan, da ku hestên wan jî bilivînin. Bala wan bikşînin ser peyama ku dixwazin bidin û ew peyama ku li ser baskên helbesta xwe dinivisînin, dixwazin diyarî civatê bikin. Helbestvan amûrên hunerî dipelînin û derbirînên xwe li wan amûran siwar dikin. Ji ber ku bi tenê ev amûr dikarin, hestên civatê şiyar bikin û wan bînin meydana peyama ku helbestvan pê hestdar in. Helbestvan hestên xwe nas dikin, bi hestan re didin û distînin. Bi tevna hunerî van hestan dihunin û bi zimanê ku tevde wêneyên hunerî ne, derxine ber çavên xwendevanên xwe.

Helbestvan, helbestê ji xwe re dikin pencera ku ji ber xwe ji we re vedibe. Li ber pencerê rûdinin, dinêrin, stranan distrênin, diqîrin, digirîn û dikenin. Deng, hest û ramanên xwe dikin nav tirs û şadiyên çaxên xwe. Dizanin ku ji pencerê û wêde yek dê li we guhder bike. Dibe ev yek paşî pênçsed salî bibe. Lê tiştê xweş ew e ku dema helbestvan dibêje, ’’ez jî heme, an ez jî hebûm’’ û zanibe vê bêje. Li dervî vê rê, riyeke din ku karibe bêje, ez heme an ez jî hebûm nîne.

Ev rêzika helbesta Yannîs Rîtsos her tiştî eşkere dibêje. ’’Ji helbest, evîn û mirinê bawer dikim, ji ber vê yeke ji bêmirinê jî bawer dikim.

Rêzikê dinivîsim, cîhanê dinivîsim, ez heme, dinya heye dibêjim…´´

Helbestvan, bi nivîsandina helbestê digihê sadetiya jiyanê. Ji xêzika rojê derdikeve û henasa dema xwe hîs dike. Bi helbestê ji xemgînî û janên xwe rizgar dibe û digihê şadiye.

11 Adar 2010

kamransimo@hotmail.com

ku tiştêkî bikim

dil

bi xewnên

hezarên şevan hatiye şuştin

û

hezkirin bûye pola

bi awirên wê

ba bêdeng

û

pêlên

gol û çeman xwe vedişêrin

çiya henas tînin

bêhna

baskên nêrgizan nêzîk dibe

sîbera jan û şadiyê

dibe

lihêfa min

dibe lihefa germkirina min

02.02. 2010

Kamran Simo Hedilî

kamransimo@hotmail.com

senfonaya bêxewiyê

şirîka tenêtiya rondikên bidizî

dilêriya li pêşberî mirinê

pirpirîka reqsa biharê

afirênera beyanên min

ewqasî li benda te mam

dengê şadiyê dev ji min berda

cihên

tewafa ramûsanan

xwe li awirên min dipêçin

stêra gerok

di nava min de mezin dikin

zivistanên vir

avê di gewriya min de dikin kevir

ewqasî li benda te mam

dengê şadiyê dev ji min berda

efsana sîmirê hawaran

firokiya siwarê hespê çîrokan

dûyê

pixûriya hurmûzgehan

dar

ewr

rê

germ

û sarî

Têlî ya Husênê Farî

li bendewariya min digirîn

ewqasî li benda te mam

dengê şadiyê dev ji min berda

şevên çav tenî

baranên tî

zinarên bîrovgirtî

hevrazên mija dûr

sernişivên gêj

rawestgehên serxweş

û tofanên bê zayîn

li bendewariya min barîn

ewqasî li benda te mam

dengê şadiyê dev ji min berda

baweriya ol û felsefê

nêrîna çep û rastê

îro û dawiya jînê

keştiya henasa hebûn û nebûnê

êşa vebûna rayên xwînê

qirçe qirça darbestên birîndar

birûska

şikestokên giyanê min şikandî

li bendewariya min dinalin

ewqasî li benda te mam

dengê şadiyê dev ji min berda

05.01.2010

”Cil spî, şûtik reş in.

Xwedê nenas in, Ehrîman perest in.

Bi kêrên yaqubî û xençerên zerdeştê agirperest in.

Ew in yên mafê şivanan ji bîst pezî yekê.

Yên aşvanan ji şazdeh kodan kodekê didin.

Salnama duwazdeh ajelî bi kar tînin.

Çar hiriyan cuda reng dikin.

Bi wê curê demsalên xwe nas dikin.

Ew in yên ji zewaca Ehrîman û mirovan çêbûne.

Ji nijda cinan peydabûne.

Bi hunerên xwe dengbêj in.

Di dema şerê li dijî qirkirina xwe de

Bi bablakan û şêxanî dileyîzin.

Di şer de gelekî destdirêj in.

Bê werine kuştin, her ser êş in

Tirsa dilê Dehaqê mezin bû.

Bi eslê xwe Mîtanî û Kardox in.

Mê û nêr, hûr û gir tev xwîn rêj in.”

Ferman ji paytexta komara viran hat.

Mîna fermana ji paytexta ku Helacê Mensûr lê hatî çermkirin.

Bi hatina fermannamê re borîjenvanan pifî boriya zilmê kirin.

Xakê pîroz ji agir avis kirin.

Bi giriyê dara mazî re digirî ax.

Dalên laşxwer, nikul û pencên xwe ji xwîna zarokên rojê sor kirin.

Bi mija rengzîv re kurkan hêkên xwe ji hêlînan avêtin.

Wîzîna mîroyan di qurmên darên jahrxwarî de bela dibe.

Bi zengilan, digerin mirovên ling hesin.

Ne Mîrhesin, ne dua û ne çîr têne pejirandin.

Virekên ku ji virên xwe bawer dikin, gotegota viran belav dikin.

‘‘Bazên çiyan, giyayê deştê û kûnciyên geliyên kûr xwarine.‘‘

Bihara bîreweriyê dorpêç dikin.

Guriya agir kirine neynik.

Tawan li dadweriyê siwarkirin.

Keviran peyam dan ku dev ji laliya xwe berdin.

Xweza di amadekariya bizavê de ye.

Hechecika beravêtî, barê sebrê di çavên xwe de veşartiye.

Dilovanî keskesora asîman e.

Wijdana cîhanê, di dilê kevoka birîndar de bi cih bû ye.

Bi rondikên çavên şîlanê, bi bêhna şewata nanê sêlê, bi çêja evîna biharê, za û herikî karwan.

Bi agir û girî, hêvî û bawerî gihane hev.

Di her pêgavê de xweşikiyek, îqna kirin.

Stêrên asimanê Hûriya û kulîlkên çiya û mêrgên Hatiya kenîn.

Bêhna şîrê tir ji gewriya zarokan tê û di hişê kovankêşan de dimeyê.

26.12.2009